"Giải mã" vị bác sĩ là nguyên mẫu của Sherlock Holmes

Có thể nhiều người chưa biết: Arthur Conan Doyle đã xây dựng nhân vật Sherlock Holmes dựa trên Joseph Bell - một bác sĩ có thật. Đáng nói, cuộc đời của vị bác sĩ này cũng huyền thoại chẳng kém gì Holmes.

Cuốn sách mới, Sleuth-Hound: The Case Of The Real Sherlock Holmes (Thám tử lừng danh: Vụ án về Sherlock Holmes đời thực), sẽ cho độc giả cơ hội biết thêm về Bell - người mà những bài giảng của ông đã khơi nguồn cho sự ra đời của vị thám tử nổi tiếng nhất thế giới. Tác giả cuốn sách, Lindsey Fitzharris, là nhà sử học y khoa người Mỹ, tiến sĩ Đại học Oxford, nổi tiếng với các tác phẩm về lịch sử y học.

Vị bác sĩ khiến cả giảng đường nín thở

Trời vẫn còn tối vào một buổi sáng mùa Đông năm 1878, khi một cỗ xe ngựa bắt đầu hành trình băng qua những con phố lát đá cuội ở Edinburgh, hướng về phía bệnh viện lâu đời nhất thành phố. Dưới mái che của cỗ xe là vị hành khách duy nhất: Một người đàn ông với dáng vẻ linh hoạt, đôi mắt xanh sắc lạnh quan sát xung quanh, tìm kiếm bất cứ điều gì khác thường.

Băng qua thành phố vẫn còn đang chìm trong giấc ngủ, xe tiến vào Bệnh viện Hoàng gia Edinburgh. Bác sĩ phẫu thuật cấp cao của bệnh viện, Joseph Bell, bước xuống từ cỗ xe ngựa và gật đầu cảm ơn người đánh xe. Ông kéo chặt chiếc áo khoác, sải bước về phía cửa bệnh viện, lòng đầy háo hức chờ đợi xem ngày hôm nay sẽ mang đến những câu đố thú vị nào.

Giảng đường phẫu thuật tại bệnh viện có thiết kế như một sân khấu với các hàng ghế hình bán nguyệt xếp tầng bao quanh. Ở trung tâm là một chiếc bàn phẫu thuật bằng gỗ. Tuy nhiên, hôm nay, chiếc bàn không được chuẩn bị cho một ca phẫu thuật thị phạm.

Những hàng ghế gỗ kẽo kẹt dưới sức nặng của các sinh viên y khoa đang trò chuyện rôm rả trong lúc chờ đợi bài giảng. Khi Bell bước vào, không gian bỗng chốc trở nên tĩnh lặng. Ông cởi mũ và áo khoác, rồi tiến về phía trung tâm căn phòng hình tròn.

Ông ngồi xuống ghế ngay khi một bệnh nhân được đưa vào phòng. Bell chụm các đầu ngón tay thon dài lại, chăm chú quan sát trang phục, cử chỉ, đường nét khuôn mặt, biểu cảm cùng những đặc điểm riêng biệt của người đàn ông đang đứng trước mặt.

Những người có mặt nín thở, đầy phấn khích trước viễn cảnh sắp được chứng kiến một màn trình diễn đặc biệt - kiểu trình diễn đã biến Bell thành nhân vật lừng danh trong giới y khoa.

"Dĩ nhiên rồi, các quý ông" - bác sĩ Bell lên tiếng, phá vỡ bầu không khí tĩnh lặng đang bao trùm căn phòng - "Người đàn ông này từng là binh sĩ trong trung đoàn thuộc lực lượng Highland".

Bell tự tin chỉ ra rằng vóc dáng thấp bé của người đàn ông cho thấy đây có lẽ là một nhạc công trong ban nhạc, và dáng đi nghênh ngang kia gợi liên tưởng đến một người chơi kèn túi. Sau khi đưa ra nhận định, vị bác sĩ phẫu thuật quay sang nhìn bệnh nhân, nhưng thật bất ngờ, người này lại lắc đầu phủ nhận. Gã khẳng định mình chưa từng phục vụ trong quân đội và thực ra, gã chỉ là thợ đóng giày.

"Điều này thực sự khiến tôi sững sờ" - sau này Bell kể lại - "Nhưng vì hoàn toàn tin chắc vào suy luận của mình và cảm thấy có điều gì đó không ổn, tôi vẫn giữ thái độ bình tĩnh". Ông liền bảo 2 trợ lý khỏe mạnh giữ chặt bệnh nhân rồi cởi áo gã ra. Quả nhiên, lời nói dối đã bị vạch trần.

Trên ngực gã hiện rõ chữ "D" được xăm vào da. Ai cũng biết nó là dấu hiệu đáng xấu hổ. "Lý do nói lảng tránh đã rõ ràng ngay lập tức" - Bell nhận xét. Vị giáo sư này không bao giờ chịu thua bất kỳ ai - huống chi là một kẻ đào ngũ!

Trong những buổi trình diễn thường kỳ như thế này, Bell đã biến công việc chẩn đoán thành một màn trình diễn kịch tính và lôi cuốn. Các sinh viên của ông đều chăm chú theo dõi, đặc biệt là một chàng trai trẻ vạm vỡ với bộ ria mép rậm rạp, người luôn ngồi ở hàng ghế đầu.

Dưới ánh đèn trong giảng đường, Arthur Conan Doyle đã ghi nhớ từng chi tiết trong các màn thể hiện của vị bác sĩ mà sau này chính là nguồn cảm hứng để ông sáng tạo nên nhân vật Sherlock Holmes.

Kể từ lần đầu xuất hiện vào cuối năm 1887, cùng với 59 câu chuyện về những cuộc phiêu lưu mà Conan Doyle viết sau đó, Holmes đã trở thành nhân vật thám tử hư cấu mang tính biểu tượng và được yêu mến nhất mọi thời đại.

Vào cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20, nhân vật này nổi tiếng đến mức nhiều người tin rằng đây là người thật. Holmes đã xuất hiện hơn 250 lần trên phim ảnh và truyền hình, lập kỷ lục Guinness thế giới về nhân vật văn học được khắc họa điện ảnh nhiều nhất trong lịch sử.

Thế nhưng, câu chuyện về người đã truyền cảm hứng cho nhân vật Holmes vĩ đại lại ít được biết đến hơn nhiều.

Từ quan sát y khoa đến nghệ thuật phá án

Ngay từ khi bắt đầu theo học Bell tại Đại học Edinburgh vào năm 1878, Conan Doyle đã vô cùng ấn tượng trước phương pháp chẩn đoán "siêu phàm" của vị giáo sư này, vốn đã trở thành huyền thoại qua vô số giai thoại được các sinh viên truyền tai nhau.

Khi có bác sĩ trẻ kết luận rằng một bệnh nhân đi khập khiễng là do mắc bệnh ở khớp háng, Bell lập tức bác bỏ: "Khớp háng ư? Không phải đâu! Nếu quan sát kỹ hơn, cậu sẽ thấy trên đôi giày của người đàn ông đó, tại những vị trí chịu áp lực lớn nhất lên bàn chân, có những đường rạch bằng dao. Người này bị chai chân đấy!".

Bell còn nhận ra ngay rằng bệnh nhân này đến bệnh viện không phải vì vấn đề ở chân. "Đây là trường hợp nghiện rượu mãn tính" - ông giải thích - "Chiếc mũi đỏ ửng, khuôn mặt sưng húp, đôi mắt vằn tia máu, đôi bàn tay run rẩy cùng những cơ mặt co giật… Tất cả đều minh chứng cho điều đó. Tuy nhiên, những suy luận này cần phải được xác nhận bằng bằng chứng cụ thể và xác thực. Trong trường hợp này, chẩn đoán của tôi được khẳng định khi tôi nhìn thấy cổ một chai rượu ló ra từ túi áo khoác bên phải của bệnh nhân".

Đối với Bell, cơ thể con người luôn tiết lộ những bí mật của chính nó. Cách tư duy này - coi y học như môn khoa học để đọc hiểu các dấu hiệu - đã hoàn toàn thu hút Conan Doyle. Nó cho ông thấy rằng công việc chẩn đoán y khoa và công tác điều tra tội phạm thực chất đòi hỏi những kỹ năng gần như tương đồng: Đôi mắt tinh tường để phát hiện những chi tiết ẩn giấu, cùng khả năng kết nối các quan sát, suy luận và diễn dịch thành một câu chuyện mạch lạc.

Ngoài vai trò là một bác sĩ và nhà giáo, từ đầu những năm 1870, Bell còn bắt đầu hợp tác chặt chẽ với người bạn kiêm đồng nghiệp Henry Duncan Littlejohn - một bác sĩ pháp y danh tiếng tại Edinburgh, là người tiên phong trong lĩnh vực nhận dạng bằng dấu vân tay và chụp ảnh hiện trường vụ án.

Đến năm 1892, khi Conan Doyle tiết lộ rằng Bell chính là nguyên mẫu cho nhân vật Holmes, Bell đã có hơn 20 năm hợp tác cùng Littlejohn để phá giải những vụ án mạng nổi cộm nhất tại Anh trong thế kỷ đó, đồng thời đóng góp đáng kể vào lĩnh vực khoa học pháp y đang trong giai đoạn hình thành và phát triển thời đó.

Ảnh hưởng của Bell đối với loạt tác phẩm về Sherlock Holmes là vô cùng sâu sắc. Không có Bell, có lẽ nhân vật Holmes mà cả thế giới biết đến và yêu mến đã chẳng bao giờ tồn tại. Thế nhưng, dù đạt được nhiều thành tựu, tên tuổi của Bell gần như vắng bóng trong các tài liệu lịch sử về pháp y và tội phạm học.

Cuốn sách phi hư cấu Sleuth-Hound: The Case Of The Real Sherlock Holmes sẽ phần nào bù đắp thiếu sót này. Sách kể lại cuộc đời của Bell, đồng thời tái hiện những vụ án hình sự có thật mà ông tham gia điều tra ở Anh thời Victoria.