Kiến tạo chiều sâu tri thức trong kỷ nguyên số

Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) và các công nghệ số đang mở ra những khả năng mới trong nghiên cứu, giáo dục và bảo tồn di sản, đồng thời đặt ra yêu cầu đổi mới phương thức kiến tạo tri thức, bảo đảm tính xác thực của thông tin và phát huy vai trò chủ thể của con người.

Đây là vấn đề đáng chú ý được đặt ra tại Hội thảo khoa học quốc tế "Khoa học xã hội, nhân văn và giáo dục trong bối cảnh chuyển đổi số" diễn ra sáng 17/10 tại Hà Nội. Hội thảo do Trường Đại học Sư phạm Hà Nội tổ chức, quy tụ hơn 70 tham luận của các nhà khoa học trong nước và quốc tế, tập trung làm rõ những cơ hội, thách thức và hướng tiếp cận mới trong nghiên cứu, giáo dục và phát huy giá trị di sản trong thời đại số.

Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra sâu rộng, việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, thực tế ảo và các nền tảng số không chỉ làm thay đổi phương tiện nghiên cứu, giảng dạy mà còn tác động đến cách con người tạo lập, lưu giữ, kiểm chứng và sử dụng tri thức. Đối với khoa học xã hội và nhân văn, công nghệ đang mở rộng khả năng tiếp cận tư liệu lịch sử, văn hóa, di sản, đồng thời đặt ra những thách thức mới về chất lượng tri thức và phương pháp nghiên cứu.

Theo PGS-TS Nguyễn Đức Sơn (Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Hà Nội), trong môi trường số, di sản không chỉ tồn tại dưới hình thức di tích, hiện vật, văn bản hay thực hành văn hóa cần được bảo tồn mà ngày càng được chuyển hóa thành dữ liệu, tài nguyên học tập, không gian trải nghiệm và nguồn lực cho đổi mới sáng tạo.

Tuy nhiên, ông nhấn mạnh: "Công nghệ phát triển không đồng nghĩa với sự gia tăng chất lượng kiến tạo tri thức. Việc số hóa một khối lượng lớn tư liệu chưa bảo đảm rằng các dữ liệu ấy đã được khảo chứng, chuẩn hóa và đặt đúng trong bối cảnh lịch sử".

PGS-TS Nguyễn Đức Sơn cho rằng, việc ứng dụng công nghệ trong nghiên cứu, phục dựng di sản phải dựa trên những cơ sở tư liệu đáng tin cậy. Đặc biệt, việc sử dụng trí tuệ nhân tạo không thể thay thế năng lực của con người trong kiểm chứng thông tin, diễn giải học thuật và tinh thần trách nhiệm của nhà nghiên cứu, nhà giáo dục.

Từ đó, ông nhấn mạnh yêu cầu phát huy vai trò của khoa học xã hội và nhân văn trong cung cấp chiều sâu tri thức, phương pháp kiểm chứng thông tin, nền tảng giá trị và năng lực trao truyền di sản giữa các thế hệ. Các cơ sở giáo dục đại học cũng cần chủ động nghiên cứu những vấn đề về lý luận, pháp lý, đạo đức và xã hội do công nghệ đặt ra, gắn đổi mới giáo dục với phát triển năng lực số, tư duy phản biện và trách nhiệm cộng đồng.

Những yêu cầu này diễn ra trong một bối cảnh chính sách mới của Việt Nam. Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị đặt khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số vào vị trí chiến lược hướng đến sự phát triển đột phá đất nước; đặc biệt là Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 được ban hành theo Quyết định số 2486/QĐ-TTg ngày 14/11/2025; và Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/01/2026 của Bộ Chính trị tiếp tục nhấn mạnh văn hóa như một nguồn lực nội sinh của phát triển.

Sự hội tụ giữa các chính sách về văn hóa, khoa học công nghệ và chuyển đổi số tạo nên một không gian mới, trong đó di sản có thể đi từ bảo tồn sang giáo dục, từ giáo dục sang sáng tạo, từ sáng tạo sang ứng dụng, thực hành văn hóa.

Trong bối cảnh này, yêu cầu đặt ra không chỉ là mở rộng ứng dụng công nghệ mà còn phải tạo ra những chuyển biến thực chất trong hoạt động nghiên cứu, giáo dục và kiến tạo tri thức.

PGS-TS Hà Văn Minh (Trường Đại học Sư phạm Hà Nội) cho rằng, chuyển đổi số không đơn thuần là sự xuất hiện của những công cụ mới mà đang làm thay đổi điều kiện tạo lập, lưu giữ, kiểm chứng và sử dụng tri thức. Khi di sản được chuyển thành dữ liệu và AI tham gia ngày càng sâu vào quá trình diễn giải, yêu cầu bảo đảm tính xác thực, nguồn gốc và bối cảnh của thông tin càng trở nên cấp thiết.

Ở phương diện thực tiễn, ông nhấn mạnh: "Không thể xây dựng một nền nhân văn số bền vững nếu số hóa chỉ đồng nghĩa với scan tài liệu hoặc đưa hình ảnh lên một website". Theo đó, dữ liệu cần được khảo chứng, chuẩn hóa, kết nối và lưu trữ lâu dài, đồng thời bảo đảm những yêu cầu về quyền sở hữu, khai thác và trách nhiệm đối với thông tin.

Liên quan đến giáo dục, PGS-TS Hà Văn Minh lưu ý: "Công nghệ chỉ có ý nghĩa sư phạm khi nó thay đổi chất lượng hoạt động nhận thức của người học". Theo ông, chuyển đổi số cần hướng đến việc hình thành năng lực kiểm chứng thông tin, tư duy độc lập và khả năng kiến tạo tri thức, thay vì chỉ tăng cường sử dụng thiết bị hay ứng dụng công nghệ trong lớp học.

Tại hội thảo, nhiều ý kiến cũng tập trung làm rõ việc ứng dụng AI, bảo tàng số, bản đồ số, thực tế ảo trong nghiên cứu, giáo dục và phát huy giá trị di sản; đồng thời đề cập đến quản trị dữ liệu, quyền sở hữu số, đạo đức công nghệ và phát triển nguồn nhân lực liên ngành. Những thảo luận này góp phần xác định các yêu cầu nhằm cụ thể hóa Nghị quyết 57-NQ/TW và các chính sách liên quan, hướng tới chuyển đổi số thực chất, lấy con người, tri thức và các giá trị nhân văn làm nền tảng.