Bảo vệ quyền tác giả, khơi thông nguồn lực sáng tạo và phát triển văn hóa

Bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan không chỉ nhằm bảo đảm quyền lợi chính đáng của các chủ thể sáng tạo mà còn góp phần khai thác hiệu quả giá trị kinh tế của các sản phẩm văn hóa, thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa. Trong bối cảnh chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo (AI) phát triển mạnh mẽ, yêu cầu hoàn thiện thể chế, nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về bản quyền càng trở nên cấp thiết.

Sáng 15/10, tại Hà Nội, Cục Công nghiệp văn hóa và Bản quyền tác giả (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) tổ chức Hội nghị Tổng kết việc thi hành Luật Sở hữu trí tuệ về quyền tác giả, quyền liên quan và các văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành. Hội nghị tập trung đánh giá những kết quả đạt được, nhận diện khó khăn, bất cập và những vấn đề mới phát sinh trong thực tiễn, từ đó đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả bảo hộ và thực thi quyền tác giả, quyền liên quan trong giai đoạn mới.

Phát biểu khai mạc, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hồ An Phong nhấn mạnh, đất nước đang bước vào giai đoạn phát triển mới, với những chuyển biến sâu sắc trong nhận thức về vị trí, vai trò của văn hóa. Theo đó, văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần mà còn trực tiếp đóng góp vào kinh tế, trở thành động lực và cực tăng trưởng mới, đóng góp vào tăng trưởng GDP.

Đặc biệt, Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã xác lập những định hướng quan trọng, tạo động lực mới cho phát triển văn hóa. Thứ trưởng Hồ An Phong cho rằng, cùng với việc xác định những quan điểm, mục tiêu phát triển, nhiệm vụ quan trọng hiện nay là tiếp tục thể chế hóa các chủ trương của Đảng thành chính sách, pháp luật, coi thể chế là nguồn lực để khơi thông, tạo điều kiện cho văn hóa phát triển.

Tinh thần này cũng được thể hiện trong Nghị quyết 80-NQ/TW khi đặt ra yêu cầu hoàn thiện thể chế, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, thương hiệu sáng tạo, chủ động thích ứng với sự phát triển của khoa học, công nghệ và chuyển đổi số. Trong đó, việc nâng cao hiệu quả bảo hộ, khai thác quyền tác giả, quyền liên quan có ý nghĩa quan trọng đối với phát triển thị trường bản quyền và các ngành công nghiệp văn hóa.

Nhấn mạnh tiềm năng kinh tế của văn hóa, Thứ trưởng Hồ An Phong cho rằng, trong khi nhiều ngành kinh tế phải nỗ lực đuổi kịp trình độ phát triển của thế giới, văn hóa Việt Nam có những giá trị đặc sắc, riêng có, tạo nên lợi thế khác biệt. Ông nhấn mạnh, những giá trị văn hóa đặc sắc của dân tộc chính là nguồn tài nguyên quý giá, có thể chuyển hóa thành sản phẩm, hàng hóa, đóng góp tích cực vào phát triển kinh tế.

Tuy nhiên, để khai thác hiệu quả nguồn lực này, yêu cầu quan trọng là phải tạo lập môi trường bảo hộ bản quyền minh bạch, đúng pháp luật, bảo vệ quyền lợi của người sáng tạo và các nhà đầu tư. Theo Thứ trưởng, nếu thành quả sáng tạo không được bảo vệ, các chủ thể khác có thể khai thác, hưởng lợi trái phép, sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến động lực sáng tạo, hoạt động đầu tư và phát triển thị trường. Vì vậy, bảo vệ bản quyền phải gắn với thúc đẩy sáng tạo, phát triển sản phẩm văn hóa, mở rộng thị trường và tiến tới xuất khẩu văn hóa.

Về việc thi hành pháp luật về quyền tác giả, quyền liên quan, bà Phạm Thị Kim Oanh (Phó Cục trưởng Cục Công nghiệp văn hóa và Bản quyền tác giả) cho biết, qua hơn 20 năm thi hành, Luật Sở hữu trí tuệ và các văn bản hướng dẫn đã từng bước tạo lập hành lang pháp lý cho hoạt động sáng tạo, khai thác và bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan, đồng thời góp phần đưa hệ thống pháp luật Việt Nam tiệm cận các chuẩn mực quốc tế.

Theo số liệu thống kê, giai đoạn từ năm 2021 đến hết tháng 6/2026, cơ quan quản lý đã thụ lý và cấp 61.003 giấy chứng nhận đăng ký, gồm 60.622 giấy chứng nhận quyền tác giả và 381 giấy chứng nhận quyền liên quan. Hoạt động quản lý tập thể quyền từng bước được chuyên nghiệp hóa, góp phần hình thành thị trường khai thác bản quyền. Riêng Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam ghi nhận doanh thu tiền bản quyền trên 2.000 tỷ đồng trong giai đoạn này, trong đó năm 2025 đạt trên 424 tỷ đồng.

Công tác thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm cũng được tăng cường. Giai đoạn 2021 - 2025, các cơ quan chức năng có báo cáo đã tổ chức 127 cuộc thanh tra, kiểm tra, xử phạt hành chính 88 vụ việc, yêu cầu gỡ bỏ 6.157 đường dẫn, website vi phạm bản quyền. Riêng sáu tháng đầu năm 2026, đã tổ chức 187 cuộc kiểm tra, xử phạt 71 vụ việc với tổng số tiền trên 1,3 tỷ đồng, đồng thời yêu cầu gỡ bỏ 1.175 đường dẫn, website vi phạm trên không gian mạng.

Bên cạnh những kết quả đạt được, việc thực thi pháp luật về quyền tác giả, quyền liên quan vẫn còn những hạn chế, bất cập, nhất là trên môi trường số. Các hành vi sao chép, phát tán, khai thác trái phép tác phẩm ngày càng diễn biến phức tạp, mang tính xuyên biên giới, trong khi việc xác định chủ thể vi phạm, thu thập chứng cứ điện tử, xác định thiệt hại và phối hợp xử lý giữa các cơ quan chức năng với các nền tảng số còn gặp nhiều khó khăn.

Đặc biệt, sự phát triển nhanh chóng của AI đang làm thay đổi phương thức sáng tạo, phân phối và thương mại hóa các sản phẩm văn hóa, đồng thời phát sinh những vấn đề pháp lý mới liên quan đến xác định quyền đối với sản phẩm có sự hỗ trợ của AI, sử dụng tác phẩm có bản quyền để huấn luyện công nghệ và trách nhiệm của các chủ thể trong quá trình khai thác nội dung số.

Cùng với đó, việc quản trị, định giá, cấp phép và thương mại hóa tài sản bản quyền vẫn còn những bất cập. Hệ thống dữ liệu về quyền tác giả, quyền liên quan chưa được kết nối đồng bộ, trong khi năng lực quản lý, khai thác và thực thi quyền ở một số cơ quan, tổ chức, địa phương còn hạn chế. Những vấn đề này đặt ra yêu cầu hoàn thiện cơ chế bảo hộ gắn với phát triển thị trường, bảo đảm hài hòa lợi ích của tác giả, chủ sở hữu quyền, đơn vị khai thác và công chúng.

Từ kết quả tổng kết, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xác định cần tiếp tục hoàn thiện pháp luật, tăng cường ứng dụng công nghệ, xây dựng cơ sở dữ liệu và nâng cao hiệu quả phối hợp thực thi quyền tác giả, quyền liên quan. Đây cũng là cơ sở thực tiễn để nghiên cứu xây dựng Luật Bản quyền tác giả độc lập theo tinh thần Nghị quyết 80-NQ/TW, hướng tới một môi trường sáng tạo lành mạnh, thị trường bản quyền chuyên nghiệp, minh bạch, qua đó khơi thông và phát huy hiệu quả các nguồn lực văn hóa cho phát triển đất nước.