Ngày Quốc tế Giảm nhẹ rủi ro thiên tai 13/10: "Khả năng chống chịu bắt đầu từ mỗi ngôi nhà"

Thiên tai ngày càng diễn biến cực đoan, bất thường, khó dự báo, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải chuyển mạnh từ ứng phó bị động sang chủ động phòng ngừa, từ giảm thiệt hại sau thiên tai sang quản trị rủi ro ngay từ trước khi thiên tai xảy ra. 

Hưởng ứng Ngày Quốc tế Giảm nhẹ rủi ro thiên tai năm 2026 với chủ đề "Khả năng chống chịu bắt đầu từ mỗi ngôi nhà", Việt Nam có thêm một điểm tựa để nhìn nhận sâu sắc hơn yêu cầu xây dựng cộng đồng an toàn, hạ tầng bền vững và nâng cao năng lực tự bảo vệ của mỗi người dân.

Chủ động phòng, chống, nâng cao khả năng chống chịu trước thiên tai

Việt Nam là một trong những quốc gia chịu tác động mạnh của nhiều loại hình thiên tai như: bão, áp thấp nhiệt đới, mưa lớn, lũ lụt, lũ quét, sạt lở đất, hạn hán, xâm nhập mặn, nắng nóng cực đoan… Thiên tai có thể tác động đồng thời đến nhiều địa bàn, nhiều lĩnh vực và làm gián đoạn đời sống, sản xuất, kết cấu hạ tầng. Đáng lo ngại, diễn biến thiên tai những năm gần đây cho thấy xu hướng cực đoan, bất thường, có những hiện tượng vượt ngoài quy luật và gây thiệt hại lớn.

Theo báo cáo tại Hội nghị toàn quốc về công tác phòng, chống thiên tai năm 2026 (diễn ra ngày 1/4/2026), năm 2025, cả nước xảy ra 21 cơn bão, áp thấp nhiệt đới; mưa lớn cực đoan, lũ vượt lịch sử trên 21 tuyến sông ở khu vực Bắc Bộ và Trung Bộ; ngập lụt nghiêm trọng tại nhiều đô thị, vùng trũng thấp; triều cường vượt lịch sử tại hạ lưu sông Tiền, sông Hậu. Thiên tai làm 484 người chết, mất tích, 811 người bị thương, tổng thiệt hại vật chất ước tính trên 104.733 tỷ đồng.

Trong 9 tháng năm 2026, thiên tai làm 80 người chết và mất tích, 96 người bị thương; 10,4 nghìn ngôi nhà bị sập đổ, cuốn trôi và hư hỏng; hàng trăm nghìn ha lúa và hoa màu bị hư hỏng; hàng trăm nghìn con gia súc, gia cầm bị chết. Tổng giá trị thiệt hại về tài sản do thiên tai ước tính 4.076,5 tỷ đồng, giảm 77,4% so với cùng kỳ năm 2025.

Những con số trên cho thấy thiên tai là một trong những thách thức lớn đối với phát triển kinh tế-xã hội, đồng thời cho thấy yêu cầu phải tiếp tục củng cố năng lực phòng ngừa, nâng cao khả năng chống chịu và giảm thiểu rủi ro ngay từ cơ sở. Giảm thiệt hại không chỉ phụ thuộc vào năng lực ứng phó khi thiên tai xảy ra, mà trước hết bắt đầu từ khả năng nhận diện, dự báo và chủ động loại trừ, giảm nhẹ các yếu tố rủi ro trước khi thiên tai trở thành thảm họa.

Đây cũng là yêu cầu xuyên suốt trong chủ trương của Đảng và chính sách của Nhà nước. Chiến lược quốc gia phòng, chống thiên tai đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050 xác định mục tiêu nâng cao khả năng chống chịu, chủ động phòng, chống và giảm thiểu thiệt hại do thiên tai; đồng thời đặt phòng, chống thiên tai trong mối quan hệ chặt chẽ với phát triển bền vững. Quy hoạch phòng, chống thiên tai và thủy lợi thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 cũng yêu cầu, gắn phòng, chống thiên tai với quy hoạch không gian phát triển, hệ thống thủy lợi, đê điều, hồ chứa và bảo đảm an toàn dân cư.

Đặc biệt, Kết luận số 213-KL/TW ngày 21/11/2025 của Ban Bí thư về tiếp tục thực hiện Chỉ thị số 42-CT/TW đã đặt ra yêu cầu tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác phòng ngừa, ứng phó, khắc phục hậu quả thiên tai. Tinh thần nổi bật là chủ động thích ứng với biến đổi khí hậu, thời tiết cực đoan, tôn trọng quy luật tự nhiên, bảo đảm phát triển bền vững; đồng thời gắn yêu cầu phòng, chống thiên tai với đầu tư các dự án, công trình, quy hoạch và phát triển hạ tầng.

Cụ thể hóa chủ trương đó, Chính phủ đã ban hành Nghị quyết số 116/NQ-CP ngày 29/4/2026 về Kế hoạch thực hiện Kết luận số 213-KL/TW. Nghị quyết tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu nâng cao năng lực phòng ngừa, ứng phó, khắc phục hậu quả thiên tai, bảo đảm sự chỉ đạo tập trung, thống nhất, đồng thời nâng cao năng lực của chính quyền và hệ thống ở cơ sở.

Chủ đề "Khả năng chống chịu bắt đầu từ mỗi ngôi nhà" của Ngày Quốc tế Giảm nhẹ rủi ro thiên tai năm 2026 mang ý nghĩa thiết thực. Văn phòng Liên hợp quốc về Giảm thiểu Rủi ro Thiên tai (UNDRR) nhấn mạnh rằng khả năng chống chịu phải bắt đầu từ nơi con người sinh sống; cách một ngôi nhà được quy hoạch, xây dựng và duy trì có thể quyết định việc rủi ro được giảm thiểu hay bị gia tăng.

Nhưng "bắt đầu từ mỗi ngôi nhà" không có nghĩa chuyển trách nhiệm phòng, chống thiên tai từ Nhà nước sang người dân. Đây là lời nhắc về trách nhiệm của toàn bộ hệ thống trong việc tạo dựng môi trường sống an toàn, để mỗi hộ gia đình có đủ thông tin, điều kiện và năng lực tự bảo vệ mình.

Từ ứng phó đến quản trị rủi ro

Thông báo số 117-TB/VPTW ngày 4/7/2026 của Văn phòng Trung ương Đảng về Kết luận của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại buổi làm việc với đại diện Đảng uỷ Chính phủ và các cơ quan liên quan về công tác phòng, chống bão, lũ, thiên tai cực đoan và biến đổi khí hậu từ nay đến hết năm 2026, yêu cầu chuyển mạnh từ ứng phó bị động sang quản trị rủi ro chủ động; từ xử lý hậu quả sang phòng ngừa từ sớm, từ xa; từ chỉ đạo theo mùa vụ sang chuẩn bị thường xuyên.

Trên tinh thần đó, Nghị quyết số 210/NQ-CP của Chính phủ về Kế hoạch hành động thực hiện Kết luận của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Thông báo số 117-TB/VPTW tiếp tục cụ thể hóa các nhiệm vụ từ nay đến hết năm 2026. Theo đó, Bộ Nông nghiệp và Môi trường được giao xây dựng, trình Thủ tướng Chính phủ ban hành Kế hoạch phòng, chống thiên tai quốc gia giai đoạn 2026-2030; cập nhật kịch bản thiên tai, hướng dẫn cảnh báo theo tác động; bảo đảm an toàn đê điều, hồ đập; chủ động ứng phó hạn hán, xâm nhập mặn, lũ quét, sạt lở đất; đồng thời nâng cao chất lượng dự báo, cảnh báo.

Để phòng, chống và giảm nhẹ rủi ro do thiên tai, phòng ngừa phải đi trước một bước. Thông báo số 117-TB/VPTW, nhấn mạnh yêu cầu phòng ngừa phải đi trước một bước, từ quy hoạch, đầu tư, tiêu chuẩn xây dựng, bảo vệ rừng, hành lang thoát lũ, an toàn hồ đập, bố trí dân cư đến quản lý sông suối, kiểm soát khai thác cát, nước ngầm và thoát nước đô thị. Các quy hoạch, công trình hạ tầng phải được xây dựng, nâng cấp với khả năng chống chịu thiên tai ở cấp độ cao.

Cùng với đó là nâng cao chất lượng dự báo, cảnh báo. Nghị quyết số 210/NQ-CP yêu cầu chuyển mạnh từ cảnh báo hiện tượng sang cảnh báo tác động, chi tiết đến từng địa bàn. Cách tiếp cận này đặc biệt có ý nghĩa đối với những loại hình thiên tai có thời gian cảnh báo ngắn như lũ quét, sạt lở đất, ngập sâu, qua đó giúp người dân có đủ cơ sở để đưa ra quyết định an toàn.

Một yêu cầu quan trọng khác là phải củng cố năng lực phòng, chống thiên tai ngay từ cơ sở. Thông báo số 117-TB/VPTW yêu cầu cấp xã phải nắm chắc từng hộ dân trong khu vực có nguy cơ lũ quét, sạt lở, ngập sâu; xác định rõ đối tượng cần ưu tiên sơ tán, tuyến đường di chuyển, phương tiện, lực lượng hỗ trợ và điều kiện thiết yếu tại nơi trú tránh. Đồng thời, phương châm "4 tại chỗ" được yêu cầu tổ chức lại trên cơ sở rà soát lực lượng tại chỗ ở từng xã, từng thôn, bản, thiết lập cơ chế phối hợp liên xã, liên địa bàn và phương án chi viện khi tình huống vượt quá khả năng của cơ sở.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã hướng dẫn 21 nhiệm vụ, thẩm quyền mới của UBND và Chủ tịch UBND cấp xã trong lĩnh vực đê điều và phòng, chống thiên tai, trong đó UBND cấp xã được giao 14 nhiệm vụ, Chủ tịch UBND cấp xã 7 nhiệm vụ. Điều này cho thấy yêu cầu nâng cao năng lực phòng, chống thiên tai ở cơ sở đang được cụ thể hóa cả về tổ chức và thẩm quyền.

Bảo đảm nguồn lực và gắn trách nhiệm phòng, chống thiên tai với trách nhiệm người đứng đầu. Trong Thông báo số 117-TB/VPTW, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu xây dựng kế hoạch huy động, điều phối công khai, minh bạch các nguồn lực từ ngân sách nhà nước, quỹ phòng, chống thiên tai, doanh nghiệp, lực lượng vũ trang và các tổ chức xã hội. Đồng thời, phải kiểm tra chuyên đề tại các địa bàn rủi ro cao về bản đồ rủi ro, danh sách hộ dân, nơi trú tránh, kho vật tư, lực lượng xung kích và phương án dự phòng khi mất điện, mất liên lạc.

Đi liền với việc tăng cường năng lực phòng ngừa, yêu cầu siết chặt kỷ luật, kỷ cương trong quản lý cũng được đặt ra nhằm không để những vi phạm làm gia tăng rủi ro thiên tai. Thông báo số 117-TB/VPTW nhấn mạnh siết chặt kỷ luật, kỷ cương trong quy hoạch, xây dựng, tài nguyên và môi trường; không để các hành vi như phá rừng, lấn suối, san lấp ao hồ, khai thác cát trái phép, xây dựng trong hành lang thoát lũ làm gia tăng rủi ro đối với tính mạng, tài sản của nhân dân; đồng thời xem xét trách nhiệm người đứng đầu nếu buông lỏng quản lý, để vi phạm kéo dài hoặc chậm cảnh báo, chậm sơ tán.

Chuyển từ ứng phó sang quản trị rủi ro, không chỉ là thay đổi cách thức xử lý khi thiên tai xảy ra mà là thay đổi cách nhìn về an toàn trong toàn bộ quá trình phát triển. Mỗi quy hoạch, công trình, khu dân cư, hệ thống cảnh báo và phương án sơ tán đều phải được đặt trong yêu cầu chủ động giảm thiểu rủi ro. Khi đó "khả năng chống chịu bắt đầu từ mỗi ngôi nhà" sẽ không chỉ là một thông điệp của Ngày Quốc tế Giảm nhẹ rủi ro thiên tai, mà trở thành một yêu cầu thường xuyên để bảo đảm an toàn tính mạng, tài sản của người dân, hướng đến phát triển bền vững./.