Nghệ sĩ piano Trần Lê Bảo Quyên: Đi chậm để giữ lửa nghệ thuật

Sáu mùa "Le Chauffage" là sáu mùa nghệ sĩ piano Trần Lê Bảo Quyên kiên trì mở những "ô cửa" đưa âm nhạc cổ điển đến gần công chúng.

Phía sau những phút giây thăng hoa trên sân khấu là những đêm phòng tập sáng đèn đến 2-3 giờ sáng, là hàng nghìn giờ lao động âm thầm và một quan niệm nhất quán: nghệ thuật không có đường tắt. Trong một thời đại đề cao tốc độ, câu chuyện của Bảo Quyên gợi nhắc về một giá trị tưởng như giản dị nhưng ngày càng quý giá: biết chậm lại để đi sâu, đi xa và giữ được căn cốt của nghệ thuật.

Hà Nội sau nửa đêm. Tiếng xe thưa dần rồi tắt hẳn. Trong một căn phòng nhỏ, nghệ sĩ piano Trần Lê Bảo Quyên vẫn ngồi trước cây đàn. Ánh đèn phòng tập thường sáng đến 2-3 giờ sáng, như một dấu hiệu quen thuộc của đời sống nghệ sĩ.

Mười hai năm học tập và hoạt động nghệ thuật tại Đức, rồi trở về Việt Nam, thói quen ấy vẫn theo Bảo Quyên. Từ ngày kết hôn, cô có thêm một người thức cùng – chồng cô là một nhà khoa học, cũng quen làm việc đêm bên những dãy số liệu. Bảo Quyên biết thức khuya không tốt cho sức khỏe. Có lúc, giữa đêm, cô cũng tự hỏi tiếng đàn có làm phiền hàng xóm hay không. Nhưng với một nghệ sĩ biểu diễn, phòng tập chính là nơi mọi thành quả sân khấu được hình thành.

Người nghe thường chỉ gặp âm nhạc cổ điển khi nó đã được trình bày hoàn chỉnh trong những khán phòng trang trọng. Vì thế, hai chữ "hàn lâm" đôi khi vô tình tạo ra một khoảng cách. Bảo Quyên lại nhìn âm nhạc cổ điển từ một góc độ khác: hàn lâm trước hết là chuẩn mực về kỹ thuật, kiến thức và phương pháp. Đó là chuẩn mực chung để nghệ sĩ đối thoại với tác phẩm và với nhau, chứ không phải một "hàng rào" để ngăn công chúng bước vào thế giới âm nhạc.

Bảo Quyên cho rằng, hình ảnh "sang trọng" của nhạc cổ điển không nên khiến người ta quên mất phần lao động nghiêm khắc phía sau. Để trở thành nghệ sĩ biểu diễn chuyên nghiệp, thông thường phải trải qua 15-20 năm khổ luyện. Đằng sau tiếng đàn là những ngày mất ngủ, những thất bại, những giới hạn của cơ thể và cả những lựa chọn, đánh đổi cá nhân.

Khi hiểu một nghệ sĩ đã phải đi qua bao nhiêu năm tháng để có được một câu nhạc đẹp, người nghe sẽ không chỉ nghe bằng tai. Họ nghe bằng sự đồng cảm với hành trình của người nghệ sĩ. Người học đàn cũng có thể hiểu rằng, tài năng không phải thứ có thể thay thế cho kỷ luật, và không có thành quả nghệ thuật bền vững nào được tạo ra từ tâm thế nóng vội. Đây cũng chính là điểm gặp gỡ giữa câu chuyện của Bảo Quyên với một vấn đề rộng hơn của đời sống văn hóa hôm nay: trong kỷ nguyên công nghệ, khi tốc độ đang trở thành một tiêu chuẩn phổ biến, nghệ thuật cần giữ lại những khoảng thời gian dành cho sự chiêm nghiệm và tích lũy.

Trí tuệ nhân tạo có thể giải quyết trong vài giây những bài toán từng khiến con người mất hàng thế kỷ để tìm lời giải. Công nghệ đang thay đổi cách con người học tập, sáng tạo và tiếp cận nghệ thuật. Nhưng có những giá trị không thể được rút ngắn bằng thuật toán. Một ngón tay phải được luyện tập mới có thể tạo nên âm thanh chính xác. Một đôi tai phải được đào luyện mới nhận ra những sắc thái tinh tế của cùng một nốt nhạc. Và một tâm hồn nghệ sĩ phải trải qua thời gian sống, trải nghiệm, thất bại và trưởng thành mới có thể tạo nên chiều sâu biểu cảm.

Âm nhạc cổ điển vì thế đặt ra một giới hạn rất đặc biệt cho thời đại tốc độ: không thể có một "đường tắt" thực sự đến nghệ thuật. Bảo Quyên hiểu điều ấy từ chính những năm tháng học tập ở Đức. Năm 18 tuổi, cô sang Đức theo học ngành biểu diễn piano. Trong môi trường đào tạo chuyên nghiệp, những sinh viên cùng lớp phần lớn đã được học đàn bài bản từ nhỏ, có kỹ thuật vững vàng và nhiều năm tích lũy. Bảo Quyên từng cảm thấy mình đến muộn. Có những lúc sự tự ti lớn đến mức cô nghi ngờ chính mình.

Nhưng người thầy không thúc ép cô bằng áp lực phải tiến nhanh. Thay vào đó là sự kiên nhẫn, để học trò trưởng thành theo nhịp riêng. Con đường dài hơn, nhưng cũng nhờ vậy, Bảo Quyên học được bài học mà sau này cô thường xuyên nhắc lại với học trò: "Đừng vội".

Đi chậm nhưng đi đều mới có thể đi xa. Đó không chỉ là phương pháp giáo dục âm nhạc, mà dần trở thành một triết lý nghề nghiệp của nữ nghệ sĩ. Bảo Quyên có bàn tay nhỏ, những ngón không dài. Nhưng thay vì lựa chọn những tác phẩm phù hợp với giới hạn sẵn có, cô nhiều lần tìm đến những tác phẩm đòi hỏi độ mở bàn tay và kỹ thuật cao.

"Tôi muốn tự mình đi qua con đường ấy", nữ nghệ sĩ piano Trần Lê Bảo Quyên chia sẻ. Bởi nếu một ngày học trò muốn chạm đến một bản nhạc khó, cô muốn có thể đồng hành cùng các em bằng chính những trải nghiệm mà đôi tay mình đã từng đi qua.

Từ năm 2019, Bảo Quyên cùng em trai, nghệ sĩ violin Trần Lê Quang Tiến, thực hiện Le Chauffage – chuỗi hòa nhạc mang tên gọi có nghĩa là "sưởi ấm". Điều đáng nói ở Le Chauffage không chỉ nằm ở việc lựa chọn tác phẩm hay quy mô chương trình, mà ở cách đặt âm nhạc cổ điển trong mối quan hệ gần gũi hơn với công chúng. Mỗi mùa như một "ô cửa" để người nghe bước vào thế giới âm nhạc bằng những cảm xúc khác nhau.

Mùa thứ sáu, Chopin in Dreams, tiếp tục hành trình ấy. Chọn Chopin cũng đồng nghĩa với việc trở lại một thế giới giàu ký ức, nỗi nhớ, mộng tưởng và tình yêu quê hương. Những tác phẩm âm nhạc cổ điển dành riêng cho đàn piano của Chopin, được viết trong những năm tháng xa Ba Lan, cho thấy âm nhạc có khả năng vượt qua biên giới địa lý để chạm vào những cảm xúc có tính phổ quát. Với Bảo Quyên, đó cũng là một "ô cửa" phù hợp với mùa thu Hà Nội – nơi âm nhạc có thể gặp gỡ ký ức, nơi những thanh âm riêng tư có thể trở thành câu chuyện chung của người nghe.

Trong đời sống văn hóa đương đại, khi công chúng ngày càng có nhiều lựa chọn và nghệ thuật phải cạnh tranh với vô số hình thức giải trí mới, câu chuyện của Bảo Quyên gợi mở một cách tiếp cận đáng suy nghĩ. Đưa nghệ thuật hàn lâm đến gần công chúng không có nghĩa là làm nhẹ đi chuẩn mực nghệ thuật. Ngược lại, cần giữ vững chuẩn mực nhưng tìm cách mở rộng cánh cửa tiếp cận.

Le Chauffage Concert No.6 – Chopin in Dreams dự kiến sẽ diễn ra vào tháng 11/2026 tới tại Phòng Hòa nhạc Lớn, Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam. Đây là mùa thứ sáu của chuỗi hòa nhạc "Sưởi ấm", được thực hiện từ năm 2019, với chương trình lần này dành trọn cho âm nhạc của Frédéric Chopin.