Khi AI bước lên sân khấu: Cuộc cách mạng mới của âm nhạc và show giải trí

Nghị quyết 57-NQ/TW xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực chính để tạo ra những phương thức phát triển mới. Trong lĩnh vực văn hóa - giải trí, sự thay đổi ấy đang mở ra một cuộc chuyển mình đáng chú ý khi công nghệ không còn chỉ đứng phía sau sân khấu.

Nhìn ra thế giới, trí tuệ nhân tạo (AI), nghệ sĩ ảo, thực tế ảo và các công nghệ tạo sinh đang từng bước thay đổi cách âm nhạc được sáng tạo, biểu diễn và tiêu thụ.

Khi AI trở thành "người đồng hành" của nghệ sĩ

Trong nhiều thập niên, mỗi bước tiến công nghệ đều để lại dấu ấn trong âm nhạc. Máy ghi âm giúp âm nhạc được lưu giữ và nhân bản; synthesizer (bộ tổng hợp âm thanh) mở rộng bảng màu âm thanh; máy tính đưa phòng thu vào thời đại số; Internet thay đổi hoàn toàn cách khán giả tiếp cận một ca khúc.

AI đang tiếp tục chuỗi thay đổi đó, nhưng với một khác biệt quan trọng: lần đầu tiên, công nghệ có thể tham gia trực tiếp vào nhiều khâu vốn được xem là lãnh địa của con người.

Một ý tưởng âm nhạc có thể được phát triển thành nhiều phiên bản; hình ảnh sân khấu có thể được tạo và chỉnh sửa nhanh chóng; hệ thống AI có thể hỗ trợ phân tích âm thanh, xây dựng nội dung hình ảnh hoặc tạo ra những phương án mà ê-kíp sáng tạo có thể tiếp tục lựa chọn, chỉnh sửa. Vì vậy, câu hỏi quan trọng không còn đơn giản là "AI có làm nhạc được không?", mà là nghệ sĩ sẽ sử dụng công cụ này như thế nào.

Sony Music Entertainment là một trong những tập đoàn lớn nhìn nhận AI theo hướng này. Trong một bài viết trên Tạp chí WIPO, Geoff Taylor, Phó chủ tịch điều hành phụ trách AI của Sony Music Entertainment, cho rằng công nghệ và sáng tạo không nhất thiết phải đối lập. Theo ông, AI có thể mở ra những cách thức mới để tăng cường sáng tạo và hình thành những mô hình kinh doanh mới, nhưng phải đi cùng sự đồng thuận, ghi nhận, thù lao và minh bạch đối với nghệ sĩ.

Quan điểm ấy cho thấy một thực tế: AI nhiều khả năng sẽ không bước vào ngành âm nhạc với tư cách một "nghệ sĩ thay thế nghệ sĩ", mà trước hết như một bộ công cụ mới.

Trong phòng thu, nó có thể giúp nghệ sĩ thử nghiệm. Trong khâu sản xuất, AI có thể rút ngắn thời gian xử lý. Trên sân khấu, công nghệ có thể tạo ra hình ảnh, âm thanh và những không gian biến đổi theo thời gian thực. Khi kết hợp với hệ thống trình chiếu, cảm biến, đồ họa máy tính và thực tế mở rộng, một chương trình biểu diễn có thể trở thành trải nghiệm mà sân khấu truyền thống khó tái tạo.

Điều này đặc biệt quan trọng với các chương trình trực tiếp. Một concert trước đây chủ yếu được xây dựng quanh nghệ sĩ, ban nhạc, âm thanh, ánh sáng và sân khấu vật lý. Giờ đây, toàn bộ thế giới hình ảnh phía sau nghệ sĩ cũng có thể trở thành một "nhân vật".

Anyma, nghệ danh của DJ và nhà sản xuất âm nhạc Matteo Milleri, đồng thời là tên dự án nghệ thuật đa phương tiện do anh xây dựng, là một ví dụ điển hình. Dự án kết hợp nhạc điện tử với nghệ thuật thị giác và một thế giới hình ảnh xoay quanh Eva, nhân vật robot hình người. 

Tại Sphere ở Las Vegas (Mỹ), các màn trình diễn của Anyma trong chương trình The End of Genesys cho thấy công nghệ không chỉ hỗ trợ phần âm nhạc mà đã trở thành một thành tố quan trọng trong cách nghệ sĩ kể chuyện và tạo dựng trải nghiệm sân khấu. Theo Viện Hàn lâm Thu âm Mỹ, 6 buổi diễn đầu tiên của Anyma tại Sphere đã được bán hết chỉ trong 24 giờ.

Ở đây, công nghệ không đơn thuần làm sân khấu đẹp hơn. Nó giúp nghệ sĩ xây dựng cả một thế giới riêng, nơi âm nhạc, nhân vật kỹ thuật số và hình ảnh cùng kể một câu chuyện.

Đó chính là bước chuyển đáng chú ý của công nghiệp trình diễn: công nghệ không còn là phần trang trí cho tiết mục mà trở thành một thành tố của ngôn ngữ nghệ thuật.

Khi "nghệ sĩ" không nhất thiết phải tồn tại trên sân khấu

Nếu AI đang thay đổi quá trình sáng tạo thì nghệ sĩ ảo đang đặt ra một câu hỏi còn thú vị hơn: một ngôi sao có nhất thiết phải là một con người bằng xương bằng thịt?

Câu trả lời đang dần được hình thành ở Hàn Quốc, Nhật Bản và nhiều thị trường châu Á.

Hồi tháng 5/2025, ISEGYE IDOL - nhóm nghệ sĩ ảo của Hàn Quốc - tổ chức ISEGYE FESTIVAL tại Gocheok Sky Dome ở Seoul. Theo Weverse Magazine, đây là lần đầu một nghệ sĩ ảo nội địa biểu diễn tại sân vận động này. Sự kiện quy tụ hàng nghìn khán giả cùng nhiều nghệ sĩ thật, trong khi phần trình diễn của ISEGYE IDOL được thiết kế với màn hình LED lớn, hiệu ứng sân khấu và hình ảnh kỹ thuật số nhằm tạo cảm giác các thành viên đang thực sự hiện diện trên sân khấu.

Điều đáng chú ý nằm ở chỗ khán giả không xem một "video ca nhạc khổng lồ". Một chương trình trực tiếp vẫn được tạo dựng với ánh sáng, pháo hoa, khói, âm thanh và sự tương tác của cộng đồng người hâm mộ. Chỉ có điều nhân vật trung tâm tồn tại trong không gian kỹ thuật số.

Mô hình này mở ra một khả năng hoàn toàn khác cho ngành giải trí. Nghệ sĩ ảo không bị giới hạn bởi tuổi tác, lịch trình di chuyển hay những giới hạn vật lý giống nghệ sĩ con người. Một nhân vật có thể xuất hiện trong concert, trò chơi điện tử, mạng xã hội, quảng cáo hoặc các không gian số khác mà vẫn duy trì một hình ảnh nhất quán.

Sony Music cũng đang đầu tư vào hướng kết nối nghệ sĩ với các môi trường kỹ thuật số. Sony Immersive Music Studios được thành lập từ năm 2020 với mục tiêu phát triển các trải nghiệm nghe nhìn do nghệ sĩ dẫn dắt trong game, concert ảo và những không gian kỹ thuật số dùng chung. Năm 2026, Sony cho biết hoạt động này tiếp tục hướng tới việc giúp nghệ sĩ tiếp cận khán giả trong các môi trường như Fortnite và Roblox.

Như vậy, "concert" cũng đang được định nghĩa lại. Một chương trình biểu diễn không nhất thiết chỉ diễn ra tại sân vận động vào một buổi tối nhất định. Nó có thể được tái tạo trong rạp chiếu phim, không gian VR, trò chơi điện tử hoặc nền tảng số. Khán giả ở một thành phố khác vẫn có thể mua vé để tham gia một trải nghiệm được thiết kế riêng, thay vì chỉ xem bản ghi hình của một concert đã diễn ra.

K-pop đang cho thấy rất rõ xu hướng này. Năm 2025, ENHYPEN giới thiệu ENHYPEN VR CONCERT: IMMERSION, với các suất chiếu VR được tổ chức tại Nhật Bản và Hàn Quốc. Đây không phải là cách phát lại một concert thông thường trên màn hình lớn mà là sản phẩm được xây dựng riêng cho trải nghiệm thực tế ảo.

Năm 2025, TXT cũng phát hành chương trình hòa nhạc trải nghiệm thực tế ảo TOMORROW X TOGETHER VR Cconcert: Heart Attack, bắt đầu tại Hàn Quốc và Nhật Bản rồi mở rộng sang nhiều thị trường châu Á. Theo thông tin chính thức từ BIGHIT Music, chương trình được trình chiếu tại các rạp với trải nghiệm VR dành riêng cho khán giả.

Những mô hình này tạo ra một thị trường mới nằm giữa concert, điện ảnh và công nghệ trải nghiệm.

Khán giả không còn đơn thuần mua một chỗ ngồi để nhìn nghệ sĩ từ xa. Họ mua quyền bước vào một thế giới được dàn dựng bằng công nghệ. Góc nhìn có thể thay đổi, khoảng cách với nghệ sĩ có thể được rút ngắn và sân khấu có thể được thiết kế theo những quy luật hoàn toàn khác với không gian vật lý.

Điều đó cũng đồng nghĩa một chương trình biểu diễn có thể có nhiều đời sống. Concert trực tiếp bán vé cho khán giả tại địa điểm tổ chức; phiên bản VR tiếp cận thị trường khác; nội dung số mở rộng câu chuyện; nhân vật kỹ thuật số tiếp tục xuất hiện trong game hoặc nền tảng trực tuyến.

Từ một sản phẩm diễn ra trong vài giờ, chương trình biểu diễn có thể trở thành một hệ sinh thái nội dung.

Cuộc chiến mới không chỉ là công nghệ, mà là quyền của con người

Nhưng càng đưa AI vào âm nhạc và biểu diễn, ngành giải trí càng phải đối diện với những câu hỏi khó về quyền sở hữu trí tuệ và danh tính nghệ sĩ.

Nếu một hệ thống AI có thể tạo ra giọng hát giống một ca sĩ nổi tiếng, ai có quyền sử dụng giọng hát đó? Nếu một mô hình được huấn luyện bằng hàng triệu tác phẩm của các nhạc sĩ, những người sáng tạo ra dữ liệu ấy có được xin phép và trả thù lao hay không? Và nếu AI tạo ra một ca khúc gần như hoàn chỉnh, ai được xem là tác giả?

Đây là những vấn đề đã trở thành chủ đề pháp lý thực tế. Sở Bản quyền Mỹ từ năm 2023 đã triển khai một chương trình nghiên cứu toàn diện về AI, trong đó xem xét bản quyền đối với sản phẩm do AI tạo ra, việc sử dụng tác phẩm có bản quyền để huấn luyện mô hình và vấn đề bản sao kỹ thuật số. Cơ quan này đã nhận hơn 10.000 ý kiến trong quá trình tham vấn.

Trong báo cáo công bố tháng 1/2025, Sở Bản quyền Mỹ kết luận rằng sản phẩm có sự đóng góp sáng tạo đủ mức của con người có thể được bảo hộ, trong khi việc chỉ đưa ra câu lệnh cho AI không tự động tạo ra quyền tác giả đối với phần biểu đạt do máy quyết định. Cơ quan này nhấn mạnh vai trò trung tâm của sáng tạo con người trong hệ thống bản quyền.

Một vấn đề khác đặc biệt đáng chú ý với nghệ sĩ biểu diễn là bản sao kỹ thuật số.

AI có thể tái tạo giọng nói, khuôn mặt hoặc hình ảnh của một người với mức độ chân thực ngày càng cao. Sở Bản quyền Mỹ trong phần đầu tiên của báo cáo về AI đã cảnh báo nguy cơ các bản sao kỹ thuật số không được phép gây thiệt hại cho nghệ sĩ và những người khác. Cơ quan này đề xuất Quốc hội Mỹ xây dựng luật liên bang nhằm bảo vệ cá nhân trước việc phân phối trái phép những bản sao kỹ thuật số có tính chân thực cao.

Với ca sĩ, diễn viên hay nghệ sĩ biểu diễn, đây không phải câu chuyện nhỏ. Giọng hát, gương mặt và phong cách biểu diễn chính là một phần tài sản nghề nghiệp.

Sony Music cho biết họ đã phát hành hơn 75.000 yêu cầu gỡ bỏ nhằm bảo vệ nghệ sĩ trước deepfake và các bản cover AI bị cho là sử dụng trái phép hình ảnh hoặc giọng hát của nghệ sĩ. Con số này cho thấy cuộc tranh luận về AI trong âm nhạc đã vượt xa phạm vi thử nghiệm công nghệ để trở thành vấn đề kinh tế và pháp lý thực sự.

Bởi vậy, tương lai của AI trong công nghiệp trình diễn có lẽ không nằm ở câu hỏi liệu máy móc có "cướp sân khấu" của con người hay không. Câu hỏi thực tế hơn là con người sẽ thiết lập ranh giới như thế nào.

AI có thể giúp nghệ sĩ tạo ra nhiều ý tưởng hơn, sản xuất nhanh hơn và đưa một chương trình đến nhiều không gian hơn. Nghệ sĩ ảo có thể mở rộng khái niệm về ngôi sao. VR có thể biến concert thành trải nghiệm cá nhân. Không gian kỹ thuật số có thể khiến một chương trình không còn bị giới hạn bởi địa điểm và thời gian.

Nhưng chính vì khả năng đó ngày càng lớn, quyền kiểm soát của nghệ sĩ đối với giọng nói, hình ảnh, tác phẩm và danh tính sáng tạo càng trở nên quan trọng.

Sự phát triển của công nghệ vì thế không nhất thiết dẫn đến một sân khấu nơi con người biến mất. Ngược lại, nó có thể đưa sân khấu đến một giai đoạn mà vai trò của con người được đặt ở vị trí khác: không chỉ là người đứng dưới ánh đèn, mà còn là người quyết định AI được sử dụng để kể câu chuyện gì, theo cách nào và vì mục đích gì.

Nếu công nghệ sân khấu thế kỷ 20 giúp nghệ sĩ vượt qua giới hạn của không gian vật lý, AI đang mở ra một giới hạn mới: sân khấu của tương lai có thể tồn tại đồng thời trong thế giới thật, màn hình, game và không gian ảo.