Góc nhìn 365: Chuyển đổi số để di sản đến gần hơn với công chúng

Những ngày qua, nhiều phiên livestream giới thiệu di sản đang nối nhau được tổ chức tại các xã, phường của Hà Nội. Đơn cử, vào tối qua 7/10, phường Thanh Xuân vừa phát sóng chương trình Lễ hội 5 làng Mọc - Mạch nguồn di sản vùng Kẻ Mọc, đưa khán giả tìm hiểu về vùng Kẻ Mọc, Lễ hội truyền thống Năm làng Mọc cùng những nét văn hóa được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Rồi, vài ngày trước, sáng 3/10, phường Yên Hòa cũng tổ chức livestream Dấu ấn xưa giữa lòng phố thị, giới thiệu di tích lịch sử đình Trung Kính Hạ. Xa hơn, ngày 26/9, tại phường Cầu Giấy, buổi livestream "Chạm tay vào di sản" cũng diễn ra với nội dung độc đáo: dùng công nghệ để gìn giữ, lan tỏa những giá trị văn hóa đã ăn sâu vào từng ngõ ngách, từng con đường của vùng Cốm Vòng xưa.

3 phiên livestream gần nhất ấy cũng nằm trong một chuỗi hoạt động dài hơi đang diễn ra tại Hà Nội giữa đợt cao điểm 100 ngày tháo gỡ các điểm nghẽn về chuyển đổi số. Trước đó, những buổi livestream khác cũng đã xuất hiện ở nhiều địa bàn, với những cách tiếp cận khác nhau.

Tại đình Thượng Cát (phường Thượng Cát), đó là một hành trình khám phá di tích cổ. Tại Bích Câu Đạo Quán (phường Ô Chợ Dừa), nghệ nhân trực tiếp trình diễn, chia sẻ về nghệ thuật ca trù và những giá trị được trao truyền. Rồi tại đình - chùa Hà (phường Cầu Giấy) hay đình Phù Đổng (xã Phù Đổng), học sinh các trường tiểu học và trung học có những buổi tương tác bằng việc quét mã QR, tìm thông tin về di sản, làm sản phẩm ứng dụng rồi trình bày kết quả.

Sự đa dạng ấy cho thấy cách công nghệ có thể giúp những giá trị được lưu giữ trong đình, đền hay trong ký ức cộng đồng tìm những con đường mới đến với công chúng hôm nay. Cũng như, ở chiều ngược lại, công nghệ có thể dùng chung, nhưng di sản không thể được đưa vào cùng một khuôn mẫu - khi mỗi di sản có một lịch sử và đời sống riêng trong cộng đồng. Bởi thế, sự chủ động và sáng tạo của những người thực hiện luôn có ý nghĩa quyết định trong việc chọn cách thức phù hợp để thể hiện sự đa dạng của các giá trị văn hóa.

Và điều này càng có ý nghĩa với một đô thị có bề dày lịch sử như Hà Nội - nơi nguồn dữ liệu văn hóa cần được số hóa không phải lúc nào cũng nằm sẵn trong hồ sơ, văn bản hay kho lưu trữ mà còn có một phần đáng kể nằm trong trí nhớ người dân, trong những tập quán và thực hành được duy trì qua nhiều thế hệ. Muốn số hóa di sản, trước hết phải nhận diện được những giá trị đang được con người nắm giữ và trao truyền trong đời sống. Khi cộng đồng tham gia nhận diện, bổ sung và chia sẻ tư liệu, nguồn dữ liệu ấy có thể tiếp tục được làm giàu cùng đời sống của di sản.

Bước đầu, những phiên livestream nối tiếp về di sản trong thời gian qua đã tạo thêm một cách để nhiều địa phương tiếp cận chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa. Khi những cách làm ngày càng phong phú, yêu cầu tiếp theo là lựa chọn và nuôi dưỡng những gì thực sự có giá trị để có thể duy trì lâu dài.

Ở tầm nhìn rộng hơn, những cách làm đang được thử nghiệm cũng gắn với mục tiêu được đặt ra tại Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia: "Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo góp phần quan trọng xây dựng, phát triển giá trị văn hóa, xã hội, con người Việt Nam". Từ những thử nghiệm cụ thể ở mỗi địa phương, giá trị lâu dài của chuyển đổi số vì thế sẽ được đo bằng những gì công nghệ có thể giúp lưu giữ, làm giàu và trao truyền trong đời sống văn hóa.