Đề cử Giải Bùi Xuân Phái - Vì tình yêu Hà Nội 2026 - Tôn vinh 950 năm Quốc Tử Giám: Đưa di sản đạo học vào đời sống đương đại

Kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076 - 2026), TP Hà Nội triển khai chuỗi hoạt động quy mô xuyên suốt cả năm với mong muốn đưa di sản vượt khỏi không gian di tích để đi sâu vào đời sống xã hội. Với cách làm đổi mới, sáng tạo và toàn diện, chuỗi sự kiện không chỉ tôn vinh truyền thống hiếu học của dân tộc mà còn khẳng định vị thế của Văn Miếu – Quốc Tử Giám như một không gian sáng tạo, trung tâm kết nối văn hóa và giáo dục mang tầm quốc tế.

Mang lại những đóng góp thiết thực, ý nghĩa, "Chuỗi hoạt động phát huy giá trị di sản Văn Miếu - Quốc Tử Giám hướng tới kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076 - 2026) do Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám thực hiện" đã được đề cử Giải Việc làm – Giải thưởng Bùi Xuân Phái "Vì tình yêu Hà Nội" năm 2026 do báo Thể thao và Văn hóa, TTXVN tổ chức.

Tầm nhìn chiến lược và mốc son lịch sử

Tròn 950 năm trước, vào năm 1076, Quốc Tử Giám – trường quốc học đầu tiên của Việt Nam – được khởi dựng. Đối với Thủ đô Hà Nội, dấu mốc 950 năm không đơn thuần là một con số lịch sử, mà còn là cơ hội đặc biệt để nhìn lại và phát huy những nền tảng tinh thần cốt lõi làm nên bản sắc văn hiến Thăng Long: truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo và tinh thần trọng dụng hiền tài.

TS. Lê Xuân Kiêu - Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám - chia sẻ: "Khi báo cáo kế hoạch lên Thành phố, chúng tôi suy nghĩ, trăn trở để làm sao ở mốc thời gian này, có được những hoạt động đủ tầm để một lần nữa khẳng định giá trị của Văn Miếu - Quốc Tử Giám trong lịch sử. Để từ đó, di sản được đi vào đời sống, đóng góp trực tiếp cho sự phát triển của giáo dục nói riêng và kinh tế - xã hội của Thủ đô, đất nước nói chung".

Theo ông Kiêu, UBND TP Hà Nội đã ban hành kế hoạch tổng thể, giao nhiệm vụ cho Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám thực hiện 9 nhóm nhiệm vụ với 68 công việc cụ thể trong năm. Các nhiệm vụ không chỉ dừng lại ở các hoạt động kỷ niệm trong năm 2026 mà còn đặt nền móng dài hạn, hướng tới mốc kỷ niệm 1.000 năm thành lập Quốc Tử Giám.

TS Lê Xuân Kiêu nhấn mạnh ba mục tiêu lớn của chuỗi sự kiện: "Trước hết, đó là sự tri ân đối với các bậc tiền nhân đã sáng lập và phát triển Quốc Tử Giám. Thứ hai, khẳng định giá trị của di sản trong quá khứ, hiện tại và định hướng cho tương lai. Thứ ba, chúng tôi muốn nhấn mạnh Quốc Tử Giám không chỉ là nơi lưu giữ quá khứ, mà thực sự sẽ trở thành một không gian sáng tạo, không gian văn hóa, đóng góp thực chất vào sự phát triển các ngành công nghiệp văn hóa của Thủ đô".

Đa dạng tiếp cận: Từ "đến để xem" sang "đến để sáng tạo"

Điểm đột phá lớn nhất của chuỗi hoạt động kỷ niệm 950 năm Quốc Tử Giám chính là tính hệ thống và sự đa dạng trong phương thức tiếp cận di sản. Thay vì chỉ kể lại lịch sử theo lối truyền thống hay tổ chức các lễ kỷ niệm đơn lẻ, các hoạt động được triển khai đa tầng trên nhiều lĩnh vực: nghiên cứu, trưng bày, nghệ thuật, giáo dục, công nghệ, du lịch và giao lưu quốc tế.

Xuyên suốt năm 2026, hàng loạt chương trình đã được tổ chức bài bản như: xuất bản sách, không gian văn hóa đọc, tôn vinh sách cổ, trình diễn Việt phục, lễ hội hoa đăng, cùng các chương trình trải nghiệm đặc sắc dành cho trẻ em. Tiêu biểu như Kid tour "Hành trình đạo học" đã giúp thế hệ trẻ tiếp cận lịch sử một cách tự nhiên và sinh động.

Được tổ chức ngay đầu năm 2026, một trong những sự kiện mở màn cho chuỗi hoạt động kỷ niệm là chương trình diễu hành mang chủ đề "Gieo mầm Đạo học cho thế hệ tương lai" với sự tham gia của 950 học sinh tiểu học trên địa bàn. Tham gia chương trình này với vai trò là Tổng đạo diễn và nhà thiết kế áo dài, NTK Minh Hạnh cho biết: "Với mong muốn lan tỏa thông điệp về một trường đại học đầu tiên nơi bài học giáo dục đầu tiên là nhân cách, việc đưa các em học sinh đến đây trong tà áo dài truyền thống chính là cách truyền đạt sinh động nhất về di sản và văn hóa cho thế hệ tương lai".

Tham gia vào hoạt động diễu hành, em Hoàng Kiều An (học sinh lớp 2A6, trường Tiểu học Văn Chương, Hà Nội) xúc động chia sẻ: "Con cảm thấy rất vui khi được tham gia các hoạt động kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám. Đây là "trường đại học" đầu tiên của Việt Nam, nơi lưu giữ truyền thống hiếu học của dân tộc. Con xin hứa sẽ chăm ngoan, học giỏi để tiếp nối truyền thống ấy".

Bên cạnh đó, di tích cũng ghi nhận sự chuyển mình mạnh mẽ thông qua việc ứng dụng công nghệ hiện đại. Hà Nội đã tập trung xây dựng nền tảng "Văn Miếu - Quốc Tử Giám: Không gian Di sản tương tác số", ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), thực tế ảo tăng cường (AR) và công nghệ 3D để phát triển du lịch số, tạo hệ thống dữ liệu số phục vụ giáo dục lâu dài.

Đặc biệt, trong tháng 7, triển lãm Quốc Tử Giám trong nghệ thuật giới thiệu hơn 60 tác phẩm của 34 tác giả đã chứng minh di tích nghìn năm luôn là nguồn cảm hứng sáng tạo dồi dào cho các thế hệ nghệ sĩ suốt gần một thế kỷ qua.

Tại triển lãm, công chúng được chiêm ngưỡng bản in những tác phẩm nghệ thuật sớm nhất được vẽ về Văn Miếu - Quốc Tử Giám. Đó là những bức tranh ký họa hay những bức tranh sơn dầu trực hoạ của những hoạ sĩ người Pháp từ những thời đầu thế kỷ XX. Qua nhãn quan độc đáo của mình, các họa sĩ Pháp đã đưa Văn Miếu vào dòng chảy mỹ thuật hiện đại, góp phần định vị hình ảnh Hà Nội trên bản đồ văn hóa thế giới. Người xem còn được hình dung lại Văn Miếu thời xưa qua bản in các tác phẩm của các họa sĩ giai đoạn trường mỹ thuật Đông Dương như các họa sĩ Văn Giáo, Trịnh Hữu Ngọc..., cũng như của danh họa Bùi Xuân Phái về Văn Miếu trong những năm 1980. Dòng chảy sáng tạo ấy còn được tiếp nối với sáng tác đa chất liệu, đa phương tiện của các nghệ sĩ đương đại.

TS Nguyễn Văn Tú - Phó Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám - nhận định: "Các tác phẩm thể hiện di tích không đơn thuần là những giá trị văn hóa khô khan, mà là lăng kính đầy cảm xúc của người nghệ sĩ. Hoạt động này rất phù hợp với xu thế phát triển công nghiệp văn hóa và sáng tạo của Thủ đô, giúp công chúng thấu hiểu di sản một cách sâu sắc hơn".

Tất cả những nỗ lực trên đã tạo ra bước chuyển dịch căn bản trong tư duy bảo tồn: chuyển từ việc để công chúng "đến di tích để xem" sang "đến di tích để học, trải nghiệm, tương tác và sáng tạo".

Vươn tầm quốc tế: Đưa di sản đạo học đến với thế giới

Không chỉ lan tỏa trong nước, dấu ấn nổi bật của chuỗi hoạt động 950 năm là hành trình chủ động đưa di sản đạo học Việt Nam ra thế giới. Từ ngày 17 đến 22/6/2026, Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám đã phối hợp với các cơ quan chức năng tổ chức chuỗi triển lãm, tọa đàm và trình diễn nghệ thuật tại Trụ sở UNESCO ở Paris và Trường Đại học Montpellier (Cộng hòa Pháp).

Tại Trụ sở UNESCO, trong khuôn khổ kỷ niệm 50 năm quan hệ Việt Nam – UNESCO, chương trình đã thu hút hơn 200 đại biểu quốc tế đến từ hơn 100 quốc gia thành viên. Công chúng quốc tế không chỉ được tìm hiểu lịch sử nền Quốc học Việt Nam, thưởng thức chương trình nghệ thuật "Đạo học", khám phá văn hóa ẩm thực Thăng Long mà còn trực tiếp trải nghiệm in mộc bản hoa văn bia Tiến sĩ, in tranh Khuê Văn Các và làm tranh dân gian Đông Hồ.

Tại Đại học Montpellier, triển lãm kết hợp cùng tọa đàm khoa học về "Vai trò của di sản văn hóa trong quan hệ Việt Nam - Pháp" đã mở ra không gian đối thoại học thuật sâu rộng giữa các nhà nghiên cứu và sinh viên hai nước.

TS Lê Xuân Kiêu chia sẻ về chuyến công tác đặc biệt này: "Khách quốc tế khi đến tham quan triển lãm đều rất ngạc nhiên và xúc động trước chiều dài lịch sử cùng giá trị của Quốc Tử Giám, đặc biệt là đóng góp của di tích trong việc nuôi dưỡng nên nhiều bậc hiền tài - rường cột của quốc gia. Qua đó, họ thực sự hiểu hơn về văn hóa, con người Việt Nam và giải mã được vì sao trải qua bao thăng trầm lịch sử, dân tộc Việt Nam vẫn luôn kiên cường, nỗ lực vượt qua để khẳng định vị thế độc lập, sáng tạo".

Sức sống mới của di sản nghìn năm

Chuỗi hoạt động 950 năm Quốc Tử Giám cho thấy một quan niệm mới về bảo tồn. Văn Miếu - Quốc Tử Giám được đặt trong mối quan hệ với nghệ thuật đương đại, công nghệ, giáo dục, du lịch, sáng tạo và giao lưu quốc tế. Di tích trở thành nơi gặp gỡ của lịch sử và hiện tại; của nhà nghiên cứu và nghệ sĩ; của học sinh và du khách; của người Hà Nội và bạn bè quốc tế.

Định hướng này hoàn toàn phù hợp với mục tiêu của TP Hà Nội trong việc phát huy giá trị hệ thống 82 bia Tiến sĩ - Di sản Tư liệu Thế giới được UNESCO ghi danh - từng bước đưa Văn Miếu - Quốc Tử Giám trở thành điểm đến văn hóa, giáo dục có sức hấp dẫn tầm khu vực và quốc tế.

Với những giá trị nhân văn và hiệu quả thực tiễn sâu rộng, chuỗi hoạt động kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076 – 2026) đã lọt vào Đề cử giải Việc làm – Giải thưởng Bùi Xuân Phái năm 2026 do báo Thể thao và Văn hóa, TTXVN tổ chức. Đây là sự ghi nhận xứng đáng cho những nỗ lực bền bỉ, tâm huyết nhằm tiếp nối "dòng chảy" của những hành động, việc làm thiết thực "Vì tình yêu Hà Nội"!