Số hóa di sản: Từ lưu giữ hiện vật đến kết nối dữ liệu và công chúng

Một hiện vật có thể được ghi lại bằng mô hình 3D, một không gian trưng bày có thể được tham quan từ xa. 

Tuy nhiên, để những sản phẩm ấy phục vụ lâu dài cho bảo tồn, nghiên cứu và công chúng, dữ liệu di sản cần được chuẩn hóa, cập nhật và kết nối. Đây là vấn đề được thảo luận sôi nổi tại hội thảo "Số hóa di sản và dữ liệu văn hóa - Kiến tạo không gian sáng tạo và trải nghiệm thông minh" do Sở Văn hóa và Thể thao Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức ngày 1/10.

Theo ông Nguyễn Minh Nhựt, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Thành phố Hồ Chí Minh, chuyển đổi số trong lĩnh vực di sản không dừng ở việc đưa hình ảnh, tài liệu hay hiện vật lên Internet. Quá trình này đặt ra yêu cầu thay đổi phương thức quản lý, bảo tồn, nghiên cứu và phát huy giá trị di sản trên nền tảng dữ liệu. Từ thực tế tiếp nhận đề nghị hướng dẫn của các phường, xã, đặc khu, đại diện Sở Văn hóa và Thể thao cho rằng, địa phương cần được giải đáp những việc cụ thể: Bắt đầu số hóa từ đâu, dùng tiêu chuẩn nào, ai chịu trách nhiệm cập nhật và dữ liệu sẽ được kết nối, khai thác ra sao.

Bà Phạm Thị Khánh Ngân, đại diện Cục Di sản văn hóa (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) đặt vấn đề xây dựng nền tảng dữ liệu dùng chung cho năm lĩnh vực: Di tích, bảo tàng, hiện vật, di sản văn hóa phi vật thể và di sản tư liệu. Dữ liệu được tạo lập từ hồ sơ hiện có, quá trình kiểm kê, xếp hạng, ghi danh và các tư liệu số như mô hình 3D, bản vẽ, phim tài liệu. Khi được kết nối, nguồn dữ liệu này có thể hỗ trợ quản lý nhà nước, nghiên cứu, bảo tồn, đồng thời mở đường cho bản đồ di sản, tham quan trực tuyến và giáo dục di sản.

Từ kinh nghiệm thực tiễn, ông Lâm Ngô Hoàng Anh, Phó Giám đốc điều hành Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh cho biết, đơn vị đã số toàn bộ hồ sơ hiện vật, chuẩn hóa 130 trang thuật từ phục vụ mô tả, phân loại và tra cứu. Bảo tàng vận hành hai hệ thống cổng kiểm soát vé tự động; hệ thống thuyết minh âm thanh có 119 điểm nội dung, phục vụ khách tham quan bằng 10 ngôn ngữ. Các hình thức như quét 3D hiện vật, trưng bày trực tuyến và công nghệ trình chiếu được sử dụng để mở rộng cách tiếp cận chứng tích lịch sử.

Theo ông Lâm Ngô Hoàng Anh, hiệu quả chuyển đổi số cần được nhìn từ chất lượng trải nghiệm, gồm mức độ tương tác và sự hài lòng của công chúng, thay vì chỉ đếm số thiết bị được lắp đặt. Ông đề xuất thống nhất chuẩn dữ liệu cho các bảo tàng, tránh đầu tư những ứng dụng rời rạc; đồng thời bồi dưỡng đội ngũ có khả năng phối hợp giữa chuyên môn bảo tàng, lịch sử và công nghệ. Với một bảo tàng lưu giữ chứng tích chiến tranh, nguyên tắc được nhấn mạnh là công nghệ phải giúp công chúng hiểu sâu hơn thông điệp hòa bình, không lấn át tính chân thực của hiện vật.

Ở lĩnh vực di sản sơn mài, Tiến sĩ Ngô Hồ Anh Khôi, Phó Hiệu trưởng Trường Công nghệ số và Trí tuệ nhân tạo (Đại học Nam Cần Thơ) đề xuất một hành trình gồm tư liệu số, trải nghiệm số và sáng tạo số. Việc chụp, quét hiện vật từ nhiều góc độ, ghi nhận cấu trúc bề mặt và chất liệu có thể tạo dữ liệu phục vụ nghiên cứu, bảo tồn. Trên cơ sở đó, không gian trưng bày ảo và mô hình hiện vật tương tác giúp người xem khám phá tác phẩm theo những cách khó thực hiện khi chỉ quan sát qua tủ kính. 

Từ góc nhìn công nghệ nhập vai và trí tuệ nhân tạo, ông Christopher Bryson, Giám đốc Công ty Infinite Muse nêu khả năng dùng dữ liệu 3D để mở rộng trải nghiệm di sản, hỗ trợ tìm kiếm và chuẩn bị nội dung thuyết minh. Ông cũng lưu ý nguy cơ phần tái dựng bằng AI trông giống tư liệu đã được ghi nhận. Vì vậy, sản phẩm số cần thể hiện rõ nguồn dữ liệu, phần nào là hiện trạng, phần nào là diễn giải hoặc tái dựng. Việc sử dụng hình ảnh, tư liệu phải tôn trọng quyền sở hữu và được chuyên gia kiểm chứng.