Kỷ nguyên trường thọ: Thiết kế lại xã hội già hóa

Tuổi thọ con người đang tăng trên toàn cầu, phản ánh những tiến bộ về y học, dinh dưỡng và điều kiện sống. Nhưng sống lâu hơn cũng đặt ra câu hỏi mới: làm thế nào để những năm sống thêm đi cùng sức khỏe, sự tự chủ, an sinh và cơ hội tiếp tục đóng góp cho xã hội?

Nhân Ngày Quốc tế Người cao tuổi 2026 (1/10), Liên hợp quốc (LHQ) chọn chủ đề "Kỷ nguyên Trường thọ: Thiết kế lại hệ thống cho cuộc sống dài lâu", nhấn mạnh yêu cầu điều chỉnh các hệ thống y tế, an sinh, việc làm và chăm sóc để thích ứng với một xã hội có tuổi thọ ngày càng cao. Tổng Thư ký LHQ Antonio Guterres kêu gọi các quốc gia coi tuổi thọ gia tăng không chỉ là thành quả xã hội mà còn là động lực để thiết kế lại các hệ thống phục vụ con người trong suốt vòng đời.

Câu chuyện không của riêng ai

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), số người từ 60 tuổi trở lên trên toàn cầu sẽ tăng từ khoảng 1,2 tỷ người hiện nay lên 2,1 tỷ người vào năm 2050, tương đương khoảng 20% dân số thế giới. Đến năm 2050, khoảng 80% người cao tuổi sẽ sống tại các nước thu nhập thấp và trung bình. Già hóa dân số vì vậy không còn là câu chuyện riêng của các nước giàu, mà đang trở thành một biến đổi mang tính cấu trúc, buộc các quốc gia phải tính lại nhiều vấn đề.

Già hóa dân số đang tác động trực tiếp đến thị trường lao động, tuổi nghỉ hưu, hệ thống lương hưu, chi tiêu y tế, nhà ở và tổ chức chăm sóc trong gia đình. Theo Tổ chức Lao động quốc tế (ILO), dù 79,6% người trong tuổi nghỉ hưu theo luật định trên toàn cầu nhận một hình thức lương hưu, vẫn còn hơn 165 triệu người không được hưởng lương hưu. Khoảng cách an sinh giữa các khu vực cũng rất lớn. Tại Đông Nam Á và Thái Bình Dương, tỷ lệ người nghỉ hưu nhận lương hưu mới đạt 48,4%.

Thách thức của già hóa không chỉ nằm ở số lượng mà còn ở chất lượng những năm sống thêm. WHO ước tính cứ 6 người cao tuổi thì có 1 người từng trải qua một hình thức bạo lực hoặc bị lạm dụng; khoảng 15% người từ 70 tuổi trở lên sống chung với một chứng rối loạn sức khỏe tâm thần. Cô đơn và cô lập xã hội cũng ảnh hưởng đáng kể đến sức khỏe thể chất và tinh thần.

Vì vậy, cách tiếp cận đang dần chuyển từ câu hỏi "Làm thế nào để trợ cấp cho người già?" sang "Làm thế nào để con người có thể sống khỏe, độc lập và tiếp tục đóng góp khi tuổi thọ kéo dài?"

Từ đây nhiều nước đã bắt đầu điều chỉnh chính sách. Singapore nâng tuổi nghỉ hưu và tuổi tái tuyển dụng, đồng thời triển khai chương trình Age Well SG cải thiện nhà ở, giao thông và chăm sóc cộng đồng. Nhật Bản phát triển hệ thống bảo hiểm chăm sóc dài hạn, kết nối dịch vụ y tế và hỗ trợ tại nhà. Trung Quốc thúc đẩy "Kinh tế Bạc", phát triển sản phẩm, dịch vụ và công nghệ phục vụ người cao tuổi. Hàn Quốc mở rộng các chương trình việc làm phù hợp với người lớn tuổi và hệ thống lương hưu cơ bản. Nhiều nước châu Âu duy trì hệ thống an sinh đa tầng, đồng thời tăng cường chăm sóc dự phòng và hỗ trợ tại nhà.

Điểm chung là người cao tuổi ngày càng được nhìn nhận không chỉ là đối tượng cần chăm sóc mà còn là nguồn lực của xã hội. Việc tạo điều kiện để họ tiếp tục làm việc, tham gia cộng đồng và phát huy kinh nghiệm trở thành một phần của chính sách ứng phó già hóa.

Ở cấp độ quốc tế, Hội đồng Nhân quyền LHQ đã thành lập Nhóm công tác liên chính phủ nhằm xây dựng dự thảo văn kiện ràng buộc pháp lý về quyền của người cao tuổi. Tuy nhiên, trong khuôn khổ Thập kỷ Lão hóa khỏe mạnh 2021-2030, WHO cho biết chưa đến 1/3 số quốc gia có đủ nguồn lực tài chính và nhân lực để triển khai đầy đủ các giải pháp về xây dựng cộng đồng thân thiện, chăm sóc tích hợp lấy con người làm trung tâm và mở rộng chăm sóc dài hạn.

Việt Nam thích ứng

Việt Nam cũng đang bước nhanh vào quá trình già hóa dân số. Đến năm 2025, cả nước có khoảng 16,5 triệu người từ 60 tuổi trở lên, chiếm khoảng 16% dân số. Theo dự báo, Việt Nam sẽ bước vào thời kỳ dân số già từ năm 2034.

Thách thức không chỉ là số người cao tuổi tăng nhanh mà còn nằm ở khoảng cách giữa tuổi thọ và số năm sống khỏe. Tuổi thọ trung bình của người Việt Nam khoảng 74,7-75 tuổi, trong khi số năm sống khỏe mạnh khoảng 65,4 tuổi. Nhiều người phải sống chung với bệnh tật hoặc suy giảm chức năng trong những năm cuối đời.

Bài toán an sinh cũng ngày càng rõ nét khi tỷ lệ người cao tuổi chưa có lương hưu hoặc trợ cấp hưu trí chính thức còn cao, tạo áp lực cho cả hệ thống bảo trợ xã hội và các gia đình.

Việt Nam đang từng bước xây dựng mạng lưới an sinh đa tầng. Nghị quyết 42-NQ/TW đặt mục tiêu đến năm 2030 có 60% số người sau độ tuổi nghỉ hưu được hưởng lương hưu, bảo hiểm xã hội hằng tháng hoặc trợ cấp hưu trí xã hội. Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024 đã thể chế hóa tầng trợ cấp hưu trí xã hội. Trong lĩnh vực y tế, Nghị quyết 72-NQ/TW đặt ra các chính sách về khám sức khỏe định kỳ, sàng lọc, quản lý bệnh mạn tính và sổ sức khỏe điện tử, góp phần chuyển trọng tâm từ điều trị sang phòng ngừa và quản lý sức khỏe lâu dài.

Tháng hành động vì Người cao tuổi Việt Nam năm 2026 với chủ đề "Cộng đồng chung tay chăm sóc tích hợp Người cao tuổi trong xu thế già hóa dân số" cũng nhấn mạnh trách nhiệm chăm sóc cần được chia sẻ giữa Nhà nước, ngành y tế, cộng đồng và gia đình.

Thiết kế lại xã hội già hóa

Già hóa dân số đã vượt khỏi phạm vi của một vấn đề y tế hay an sinh để trở thành bài toán về lao động, đô thị, công nghệ và gắn kết giữa các thế hệ. Một xã hội sống lâu hơn không thể tiếp tục vận hành hoàn toàn bằng những hệ thống được thiết kế cho một cơ cấu dân số khác. Thị trường lao động cần mở rộng cơ hội cho người cao tuổi còn khả năng và mong muốn làm việc; nhà ở, giao thông và công nghệ cần thích ứng với nhu cầu đa dạng; chăm sóc dài hạn cần trở thành một phần của hạ tầng xã hội. "Kỷ nguyên Trường thọ" vì vậy không chỉ đặt ra câu hỏi con người sẽ sống thêm bao nhiêu năm, mà còn là xã hội sẽ tổ chức những năm tháng ấy như thế nào.

Nếu được chuẩn bị tốt, tuổi thọ gia tăng không chỉ có nghĩa là sống lâu hơn, mà còn là sống khỏe hơn, độc lập hơn và tiếp tục có ích cho cộng đồng. Đây sẽ là một trong những thước đo quan trọng về khả năng thích ứng của các quốc gia trước biến đổi dân số trong thế kỷ XXI.