Sức sống của Di sản Thế giới Côn Sơn - Kiếp Bạc trong đời sống đương đại

Côn Sơn-Kiếp Bạc là không gian giàu giá trị lịch sử, văn hóa và cảnh quan. Kể từ khi di sản được UNESCO ghi danh, công tác bảo tồn và phát huy giá trị không chỉ dừng lại ở việc gìn giữ các công trình hay nghi lễ. 

Việc đưa di sản vào đời sống cộng đồng và các hoạt động du lịch trải nghiệm chính là cách để những giá trị văn hóa tiếp tục được nhận diện, lan tỏa và trao truyền qua các thế hệ. 

Lễ hội Côn Sơn-Kiếp Bạc mùa Thu năm 2026 tiếp tục làm sống lại một vùng di sản giàu giá trị lịch sử, văn hóa và tâm linh.

Côn Sơn-Kiếp Bạc - Di sản kết tinh những giá trị văn hóa, tinh thần của dân tộc

Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử-Vĩnh Nghiêm-Côn Sơn-Kiếp Bạc (thuộc địa bàn 3 tỉnh Quảng Ninh, Bắc Ninh, Hải Phòng) là không gian hội tụ những giá trị lịch sử, văn hóa, tâm linh đặc sắc được hình thành và bồi đắp qua nhiều thế kỷ. Trong đó, Phật giáo Trúc Lâm là sợi dây xuyên suốt, gắn kết các di tích, cảnh quan và thực hành văn hóa, đồng thời phản ánh một truyền thống tư tưởng mang đậm bản sắc Việt Nam.

Phật giáo Trúc Lâm được hình thành vào thế kỷ XIII dưới thời nhà Trần, gắn với Phật hoàng Trần Nhân Tông. Sau khi từ bỏ vương vị, Trần Nhân Tông lên Yên Tử tu hành, sáng lập và phát triển một dòng Thiền mang dấu ấn riêng của dân tộc. Từ không gian núi thiêng Yên Tử, Phật giáo Trúc Lâm từng bước lan tỏa đến các trung tâm tôn giáo, văn hóa như Vĩnh Nghiêm và Côn Sơn-Kiếp Bạc, trở thành một dòng chảy tinh thần có ảnh hưởng sâu rộng trong đời sống xã hội.

Một trong những giá trị nổi bật của Phật giáo Trúc Lâm là khả năng dung hợp các yếu tố văn hóa, tư tưởng khác nhau (Nho giáo, Đạo giáo và tín ngưỡng bản địa), tạo nên một hệ thống tư tưởng vừa có nền tảng Phật giáo, vừa gắn chặt với đời sống dân tộc, đề cao tu dưỡng bản thân, lòng khoan dung, nhân ái, tinh thần yêu chuộng hòa bình và sự hài hòa giữa con người với thiên nhiên. UNESCO nhận định Phật giáo Trúc Lâm đã góp phần hình thành nền tảng tinh thần của Đại Việt và tạo nên một truyền thống văn hóa có ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi quốc gia.

Những giá trị đó được lưu giữ trong một hệ thống di tích phong phú gồm đền, chùa, am, tháp, bia đá, mộc bản cùng nhiều di vật, cổ vật, bảo vật và tư liệu có giá trị. Cùng với các công trình vật thể là những di sản văn hóa phi vật thể được cộng đồng gìn giữ và thực hành qua nhiều thế hệ, từ nghi lễ, lễ hội đến các hoạt động hành hương, hoằng dương Phật pháp. Sự tồn tại đồng thời của các lớp di sản vật thể, phi vật thể và di sản tư liệu tạo nên tính liên tục của không gian văn hóa, cho thấy những giá trị được hình thành từ nhiều thế kỷ trước vẫn đang được trao truyền và tiếp nối trong đời sống hiện nay.

Một giá trị khác làm nên tính đặc biệt của quần thể là mối quan hệ giữa Nhà nước, tôn giáo và cộng đồng nhân dân. UNESCO coi đây là một minh chứng đặc biệt về quá trình hình thành bản sắc dân tộc Việt Nam. Phật giáo Trúc Lâm không phát triển tách biệt khỏi đời sống xã hội, mà có sự tương tác với triều đình, với cộng đồng và với những biến chuyển của đất nước. Từ đó, các giá trị tôn giáo được chuyển hóa thành những giá trị văn hóa, đạo đức và tinh thần có sức ảnh hưởng rộng lớn.

Giá trị của quần thể còn được thể hiện ở mối quan hệ mật thiết giữa con người với cảnh quan tự nhiên. Các công trình tôn giáo, tuyến hành hương, am, tháp, chùa, đền và di tích khảo cổ được hình thành trong mối tương tác lâu dài với núi rừng, thung lũng, sông suối và những cấu trúc địa hình đặc trưng. Thiên nhiên vì thế không chỉ tạo nên vẻ đẹp cảnh quan, mà trở thành một phần của giá trị di sản. 

Trong chỉnh thể ấy, Côn Sơn-Kiếp Bạc (tỉnh Hải Phòng) là không gian đặc biệt giàu giá trị lịch sử và văn hóa. Côn Sơn gắn với nhiều danh nhân, trong đó có Nguyễn Trãi - Anh hùng dân tộc, Danh nhân văn hóa thế giới; Kiếp Bạc gắn với Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn và những dấu ấn quan trọng của triều Trần. Cùng với hệ thống núi non, sông nước, đền, chùa và các di tích lịch sử, nơi đây hình thành một không gian văn hóa vừa linh thiêng, vừa gắn bó mật thiết với lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc.

Ngày 12/7/2025, tại Kỳ họp lần thứ 47 của Ủy ban Di sản Thế giới UNESCO, Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử-Vĩnh Nghiêm-Côn Sơn, Kiếp Bạc chính thức được ghi danh là Di sản Văn hóa Thế giới. Việc ghi danh là sự khẳng định ở tầm quốc tế đối với những giá trị nổi bật của quần thể, đồng thời ghi nhận những nỗ lực của Việt Nam trong bảo tồn, gìn giữ và phát huy di sản. Đây cũng là dấu mốc mở ra một giai đoạn mới, trong đó niềm tự hào về Di sản Thế giới gắn liền với trách nhiệm bảo vệ, gìn giữ các giá trị cốt lõi và phát huy di sản theo hướng bền vững.

Lễ hội Côn Sơn-Kiếp Bạc - nơi di sản tiếp tục “sống” trong cộng đồng

Lễ hội Côn Sơn-Kiếp Bạc mùa Thu năm 2026 diễn ra từ ngày 26/9 đến 4/10 tại Hải Phòng là một hoạt động văn hóa có ý nghĩa đặc biệt. Lễ hội diễn ra trong chính không gian vừa được ghi nhận là Di sản Văn hóa Thế giới, đưa những giá trị của di sản - các di tích, cảnh quan và tư liệu lịch sử - trở lại đời sống cộng đồng thông qua những nghi lễ, phong tục và hoạt động văn hóa được duy trì qua nhiều thế hệ.

Phần lễ tiếp tục được tổ chức với nhiều nghi lễ truyền thống. Lễ khai ấn diễn ra ngày 26/9; trình diễn hầu thánh từ ngày 27-29/9; Lễ cầu an và Hội hoa đăng trên sông Lục Đầu diễn ra ngày 28/9; Lễ rước bộ, Lễ tế và Lễ giỗ Đức Thánh Trần được tổ chức ngày 30/9. Ban Tổ chức chuẩn bị khoảng 30.000 ấn đền Kiếp Bạc để phát cho người dân và du khách.

Mỗi nghi lễ mang những lớp ý nghĩa riêng, nhưng cùng góp phần tạo nên không gian văn hóa tâm linh đặc trưng của Côn Sơn-Kiếp Bạc. Từ các nghi thức tưởng niệm, tri ân tiền nhân đến hoạt động cầu an, lễ hội thể hiện nhu cầu hướng về cội nguồn, gìn giữ ký ức lịch sử và củng cố sự gắn kết cộng đồng. Qua đó, các giá trị văn hóa không tồn tại tách biệt trong không gian di tích, mà tiếp tục được thực hành, cảm nhận và trao truyền trong đời sống.

Một điểm nhấn của Lễ hội là công bố Bộ nhận diện thương hiệu Di sản thế giới Yên Tử-Vĩnh Nghiêm-Côn Sơn-Kiếp Bạc, với ba giá trị cốt lõi “Trí tuệ - Hòa hợp - Lan tỏa”. Đây là những bước tiếp cận mới nhằm đưa hình ảnh di sản đến gần hơn với công chúng, nhất là trong bối cảnh phương thức tiếp nhận thông tin và trải nghiệm văn hóa đang thay đổi nhanh chóng. Ngoài ra, công nghệ số cũng được ứng dụng để hỗ trợ du khách tra cứu chương trình, sơ đồ giao thông, bãi đỗ xe, điểm tham quan, lưu trú và ẩm thực thông qua mã QR.

Đáng chú ý, Lễ hội năm nay kết hợp bảo tồn các nghi lễ truyền thống với những hoạt động văn hóa, du lịch và xúc tiến thương mại. Tuần Văn hóa, Du lịch và Xúc tiến Thương mại diễn ra trong 9 ngày, từ 26/9 đến hết 4/10, tại khu vực trước Đền Kiếp Bạc, là một trong những hoạt động trọng điểm của lễ hội.

Trong khuôn khổ Tuần Văn hóa, nhiều không gian trải nghiệm được tổ chức. Nổi bật là Không gian Di sản và trải nghiệm Trà sen, giới thiệu các giá trị tiêu biểu của Di sản Văn hóa Thế giới, các điểm đến và sản phẩm du lịch Hải Phòng, kết nối 5 điểm thuộc Di sản thế giới gồm Chùa Côn Sơn, Đền Kiếp Bạc, Chùa Thanh Mai, Động Kính Chủ và Chùa Nhẫm Dương. Cùng với đó là các chương trình, tuyến du lịch trong và ngoài thành phố.

Không gian làng nghề truyền thống quy tụ 9 làng nghề, đơn vị và nhóm nghệ nhân với 14 chủ thể, giới thiệu khoảng 300-400 sản phẩm, đồng thời trực tiếp trình diễn kỹ thuật, quy trình chế tác.Những hoạt động này tạo điều kiện để nghề truyền thống được giới thiệu trực quan, giúp du khách hiểu hơn về giá trị của lao động thủ công và quá trình gìn giữ kỹ năng nghề qua nhiều thế hệ.

Không gian sản phẩm OCOP và nông sản tiêu biểu giới thiệu khoảng 220 mã, loại sản phẩm với gần 19.000 đơn vị sản phẩm. Trong khi đó, Không gian ẩm thực Hải Phòng có sự tham gia của 10 chủ thể, giới thiệu nhiều món ăn, sản vật đặc trưng như bánh cuốn chả, bún cua, bánh đa cá rô, bún chả rươi, bánh mì cay, bánh gai, bánh đậu xanh... Từ di sản văn hóa, lễ hội mở rộng kết nối tới sản phẩm địa phương, ẩm thực và sinh kế cộng đồng đã tạo thêm những giá trị kinh tế gắn với văn hóa.

Xuyên suốt Tuần Văn hóa là các chương trình nghệ thuật truyền thống như chèo, hát văn, ca trù, múa rối nước. Đặc biệt, nghệ thuật múa rối nước được các nghệ nhân đến từ Nhà hát Sân khấu truyền thống thành phố và các phường rối nước Thanh Hải, Hồng Phong tái hiện sinh động.