Phát triển thể lực, tầm vóc trẻ em đến năm 2030: Tăng tốc trên toàn quốc

Sau 15 năm triển khai, Đề án 641 bước vào chặng cuối với một yêu cầu khác trước: Không chỉ mở rộng hoạt động mà phải chứng minh hiệu quả bằng dữ liệu, kết quả thực tế đạt được.

Trong bối cảnh Việt Nam hiện đã sát nhập còn 34 tỉnh, thành phố, giai đoạn 2026-2030 là thời điểm cần chuẩn hóa lại cách đo lường và tổ chức nguồn lực.

Từ mục tiêu trên giấy đến những kết quả đã đo được

Được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định 641/QĐ-TTg ngày 28/4/2011, Đề án tổng thể phát triển thể lực, tầm vóc người Việt Nam giai đoạn 2011-2030 được xây dựng với mục tiêu cải thiện chất lượng nguồn nhân lực, từng bước nâng cao chất lượng giống nòi và tăng tuổi thọ khỏe mạnh. Đề án có thời hạn 20 năm, chia thành 2 giai đoạn: 2011-2020 thí điểm các giải pháp đồng bộ về dinh dưỡng và thể dục thể thao; 2021-2030 mở rộng trên phạm vi toàn quốc và hoàn thiện Đề án.

Các mục tiêu cuối kỳ được lượng hóa khá cụ thể. Với nam 18 tuổi, chiều cao trung bình hướng tới 168,5cm vào năm 2030; nữ là 157,5cm. Về thể lực, nam được đặt mục tiêu chạy tùy sức 5 phút đạt trung bình 1.150m và lực bóp tay thuận 48kg; nữ lần lượt là 1.000m và 34kg.

Trong số các chỉ tiêu này, chiều cao là lĩnh vực đã có bằng chứng rõ nhất về sự cải thiện. Tổng điều tra Dinh dưỡng toàn quốc 2019-2020 cho thấy nam 18 tuổi đạt trung bình 168,1cm, tăng 3,7cm so với năm 2010; nữ đạt 156,2cm. Như vậy, nam 18 tuổi đã vượt mốc 167cm mà Đề án đặt ra cho năm 2020 và chỉ còn cách mục tiêu năm 2030 khoảng 0,4cm. Nữ cũng vượt mốc 156cm của năm 2020 nhưng còn cách mục tiêu 2030 khoảng 1,3cm.

Đáng chú ý, Đề án không chỉ nói về chiều cao. 4 chương trình thành phần bao gồm nghiên cứu các yếu tố tác động đến thể lực, chăm sóc dinh dưỡng và sức khỏe, tăng cường giáo dục thể chất cho học sinh 3-18 tuổi, cùng tuyên truyền và thay đổi hành vi xã hội. Như vậy, tầm vóc được nhìn nhận như kết quả của một hệ thống liên ngành, trong đó thể thao chỉ là một mắt xích nhưng là mắt xích có khả năng tạo ra thay đổi trực tiếp trong đời sống trẻ em.

Trường học phải trở thành nơi tạo ra thói quen vận động

Nếu dinh dưỡng tạo nền tảng cho tăng trưởng thì trường học là nơi có khả năng đưa vận động vào đời sống thường nhật của phần lớn trẻ em. Chương trình 3 của Đề án 641 vì thế tập trung vào học sinh từ 3 đến 18 tuổi, với các nhiệm vụ gồm nâng cao chất lượng giáo dục thể chất, phát triển hoạt động ngoại khóa, xây dựng câu lạc bộ, cải thiện cơ sở vật chất và hướng dẫn học sinh tự tập luyện.

Đây là điểm cần được nhìn nhận khác với cách làm thể thao phong trào. Một giải đấu có thể tạo ra không khí sôi động trong vài ngày, nhưng không đồng nghĩa học sinh hình thành thói quen vận động. Mục tiêu sâu hơn phải là để trẻ có cơ hội vận động thường xuyên, có sân chơi, có giáo viên hoặc người hướng dẫn và có những môn thể thao phù hợp với lứa tuổi.

Trong giai đoạn đầu, chương trình đã khảo sát thực trạng giáo dục thể chất, thể dục thể thao và sức khỏe học sinh tại 2.446 trường thuộc 34 tỉnh, thành phố. Quy mô khảo sát cho thấy Đề án đã hình thành một nền tảng dữ liệu đáng kể, nhưng sau đó cần tiếp tục được cập nhật theo chu kỳ để có thể so sánh sự thay đổi.

Năm 2026, Hà Nội có bước đi đáng chú ý khi Sở Giáo dục và Đào tạo ban hành Kế hoạch 3262/KH-SGDĐT ngày 6/7/2026 triển khai Bộ tiêu chí thể lực - tầm vóc học sinh tại các cơ sở giáo dục trên địa bàn.

Cách tiếp cận này cho thấy giáo dục thể chất đang chuyển dần từ việc tổ chức hoạt động sang quản lý bằng tiêu chí và dữ liệu. Đây cũng là hướng cần được mở rộng trong giai đoạn cuối của Đề án: Mỗi trường không chỉ biết có bao nhiêu học sinh tham gia thể thao, mà còn phải biết thể lực của học sinh thay đổi như thế nào qua từng năm.

Cơ hội tổ chức lại nguồn lực

Việc Việt Nam chuyển từ 63 xuống còn 34 đơn vị hành chính cấp tỉnh tạo ra một bối cảnh hoàn toàn mới cho việc triển khai các chương trình phát triển thể lực. Nghị quyết 202/2025/QH15 quy định cả nước có 34 đơn vị hành chính cấp tỉnh, gồm 28 tỉnh và 6 thành phố; chính quyền các địa phương sau sắp xếp chính thức hoạt động từ ngày 1/7/2025.

Điều này đặc biệt quan trọng với Đề án 641. Những số liệu như 57 hay 63 tỉnh, thành phố vẫn có giá trị khi mô tả lịch sử triển khai, nhưng không thể dùng để mô tả mạng lưới hành chính hiện tại. Từ nay, dữ liệu, kế hoạch và phân bổ nguồn lực cần được cập nhật theo 34 đơn vị cấp tỉnh mới, đồng thời bảo lưu dữ liệu lịch sử để có thể theo dõi xu hướng.

Một ví dụ là Lào Cai hiện nay được hình thành từ Lào Cai và Yên Bái trước đây. Tương tự, Lâm Đồng mới được hình thành sau sắp xếp với Đắk Nông và Bình Thuận. Khi địa bàn quản lý mở rộng, việc phát triển thể lực cũng cần được tổ chức lại theo quy mô mới thay vì đơn giản cộng cơ học các chương trình cũ.

Lâm Đồng đã ban hành Quyết định 3395/QĐ-UBND ngày 8/7/2026 phê duyệt Đề án phát triển thể lực, tầm vóc trẻ em của tỉnh. Mục tiêu bao gồm đưa tỷ lệ học sinh tham gia thể thao thường xuyên lên trên 70%, bảo đảm điều kiện giáo dục thể chất và y tế học đường tại 100% trường, đồng thời xây dựng hệ thống theo dõi, đánh giá thể lực trẻ em.

Đáng chú ý, đề án của Lâm Đồng phân biệt nhu cầu theo từng khu vực: Đô thị cần giải quyết tình trạng ít vận động, thừa cân, béo phì; nông thôn cần cải thiện dinh dưỡng và cơ sở vật chất; vùng sâu, vùng xa cần ưu tiên dinh dưỡng và điều kiện tập luyện; khu vực ven biển cần chú trọng dạy bơi và phòng chống đuối nước. Đó có thể là hướng đi phù hợp cho chặng cuối Đề án 641: Một mục tiêu chung nhưng giải pháp phải dựa trên điều kiện thực tế từng địa bàn. Quan trọng hơn, mọi chương trình cuối cùng phải quay về một câu hỏi: Trẻ em có vận động nhiều hơn, khỏe hơn và phát triển tốt hơn hay không?