Ngày văn hóa Việt Nam - để văn hóa thực sự sống trong đời sống

Chủ trương xây dựng "Ngày Văn hóa Việt Nam - 24/11" trở thành thương hiệu văn hóa quốc gia không chỉ đặt ra yêu cầu tổ chức một ngày hội quy mô lớn. Quan trọng hơn, đó là lời gợi mở về một cách tiếp cận mới đối với phát triển văn hóa: lấy người dân làm trung tâm, đưa văn hóa ra khỏi không gian hội trường để hiện diện sinh động trong cộng đồng, trường học, không gian công cộng và môi trường số.

Một ngày để tôn vinh văn hóa chỉ thực sự có ý nghĩa khi tạo ra những thay đổi bền vững trong cách mỗi người Việt Nam tiếp nhận, thực hành, sáng tạo và tự hào về văn hóa của mình.

Từ một ngày kỷ niệm đến một ngày sống cùng văn hóa

Văn phòng Chính phủ vừa truyền đạt ý kiến của Phó Thủ tướng Chính phủ Phạm Thị Thanh Trà về triển khai Kế hoạch tổ chức "Ngày Văn hóa Việt Nam - 24/11" giai đoạn 2026-2030. Trong rất nhiều yêu cầu được đặt ra, tôi đặc biệt chú ý đến một tinh thần: đổi mới mạnh mẽ phương thức tổ chức, kiên quyết chấm dứt tình trạng hành chính hóa; chuyển từ lễ kỷ niệm, hội nghị trong hội trường sang những chuỗi hoạt động trải nghiệm thực chất tại quảng trường, phố đi bộ, di tích, bảo tàng, công viên, nhà văn hóa cộng đồng; lấy hiệu quả hưởng thụ văn hóa của Nhân dân và mức độ lan tỏa xã hội làm thước đo.

Đây không chỉ là câu chuyện về cách tổ chức một sự kiện. Sâu xa hơn, đó là sự thay đổi trong tư duy về vị trí của văn hóa trong đời sống xã hội.

Chúng ta từng có không ít chương trình văn hóa được chuẩn bị công phu nhưng công chúng chủ yếu tham gia với tư cách khán giả. Có những hoạt động rất trang trọng nhưng kết thúc cùng ánh đèn sân khấu. Nếu Ngày Văn hóa Việt Nam chỉ dừng lại ở một lễ kỷ niệm lớn hơn, nhiều chương trình nghệ thuật hơn hay nhiều khẩu hiệu hơn, thì ý nghĩa của việc xác lập một ngày văn hóa quốc gia sẽ chưa được phát huy đầy đủ. Điều cần hướng tới là sau ngày 24/11, người dân cảm thấy văn hóa gần mình hơn, bảo tàng hấp dẫn hơn, di sản đáng khám phá hơn, không gian công cộng đáng sống hơn; trẻ em có thêm một trải nghiệm về lịch sử và truyền thống; người trẻ có thêm cảm hứng để kể câu chuyện Việt Nam theo ngôn ngữ của thế hệ mình.

Cách tiếp cận này phù hợp với yêu cầu lớn hơn đang được đặt ra đối với phát triển văn hóa đất nước. Tại Phiên họp thứ hai Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển văn hóa Việt Nam ngày 13/7/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu "chuyển từ tư duy quản lý văn hóa sang tư duy kiến tạo phát triển". Tư duy kiến tạo ấy trước hết phải thể hiện ở việc Nhà nước tạo ra thể chế, không gian, cơ hội và động lực để mọi chủ thể trong xã hội tham gia sáng tạo văn hóa; thay vì chỉ tổ chức văn hóa cho người dân, phải cùng người dân tạo dựng đời sống văn hóa.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy một "ngày văn hóa" chỉ thực sự bền vững khi nó gắn với những giá trị mà xã hội có thể cảm nhận và thực hành. Ở Nhật Bản, ngày 3/11 là Ngày Văn hóa - một ngày lễ quốc gia được xác lập từ năm 1948, với tinh thần yêu tự do, hòa bình và thúc đẩy văn hóa. Hằng năm, đây cũng là dịp trao Huân chương Văn hóa, đồng thời diễn ra nhiều hoạt động nghệ thuật, giáo dục và cộng đồng. Điểm đáng chú ý là Ngày Văn hóa không tách rời đời sống xã hội mà được đặt trong một hệ sinh thái coi trọng giáo dục thẩm mỹ, bảo tàng, thư viện, nghệ thuật và gìn giữ truyền thống. Một ngày có ý nghĩa vì phía sau nó là cả một môi trường văn hóa được vun đắp lâu dài.

Ở Hàn Quốc, "Culture Day" bắt đầu từ năm 2014 với mô hình thứ Tư cuối cùng của mỗi tháng, tạo điều kiện để người dân tiếp cận rạp chiếu phim, bảo tàng, nhà hát, triển lãm và các thiết chế văn hóa với nhiều ưu đãi. Đến tháng 4/2026, Chính phủ Hàn Quốc mở rộng chương trình thành mọi ngày thứ Tư. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hàn Quốc lý giải đây không chỉ là tăng tần suất mà là đưa cơ hội hưởng thụ văn hóa từ một "ngày sự kiện" trở thành một phần của nhịp sống. Tỷ lệ tham gia chương trình được cơ quan này công bố đã tăng từ 28,4% trong giai đoạn đầu lên 66,3% năm 2024. Con số ấy cho thấy khi chính sách văn hóa được thiết kế từ nhu cầu sống thực của người dân, một "ngày văn hóa" có thể trở thành một thói quen xã hội.

Đó cũng là điều Việt Nam có thể hướng tới. Ngày 24/11 không nên chỉ làm cho lịch hoạt động văn hóa dày hơn; điều quan trọng hơn là làm cho đời sống văn hóa của người dân phong phú hơn. Thành công không nằm ở số lượng sân khấu, băng rôn hay chương trình được tổ chức, mà ở số người bước vào bảo tàng lần đầu, số gia đình cùng tham gia một hoạt động văn hóa, số học sinh được chạm vào lịch sử bằng trải nghiệm, số người trẻ tự nguyện kể một câu chuyện đẹp về văn hóa Việt Nam trên nền tảng số.

Khi người dân trở thành chủ thể của đời sống văn hóa

Một điểm rất đáng chú ý trong chỉ đạo về Ngày Văn hóa Việt Nam là yêu cầu lấy người dân, cộng đồng, đội ngũ văn nghệ sĩ, trí thức, doanh nghiệp và thế hệ trẻ vừa là trung tâm, vừa là chủ thể tham gia sáng tạo, vừa là đối tượng thụ hưởng trực tiếp các thành quả văn hóa. Cách đặt vấn đề này cho thấy một chuyển dịch quan trọng: từ "đưa văn hóa đến với người dân" sang tạo điều kiện để người dân tự mình làm nên đời sống văn hóa.

Văn hóa vốn không chỉ tồn tại trong những công trình lớn, những tác phẩm kinh điển hay những lễ hội được tổ chức theo kế hoạch. Văn hóa còn ở cách chúng ta ứng xử với nhau, ở ký ức của một làng quê, ở tiếng hát của nghệ nhân, ở món ăn được truyền từ bà sang cháu, ở nếp nhà, ở cách một cộng đồng gìn giữ đình làng, dòng họ, tiếng nói, nghề thủ công hay lễ hội của mình. Nếu cộng đồng chỉ đứng ngoài quá trình bảo tồn, những giá trị ấy rất dễ trở thành "hiện vật" hơn là một phần của đời sống.

Bởi vậy, Ngày Văn hóa Việt Nam có thể trở thành một dịp để trao lại không gian sáng tạo cho cộng đồng. Ở mỗi địa phương, thay vì chỉ có chương trình biểu diễn do cơ quan chuyên môn xây dựng, có thể mở những không gian để nghệ nhân truyền nghề, người cao tuổi kể chuyện ký ức địa phương, thanh niên làm phim ngắn, học sinh thiết kế sản phẩm từ di sản, gia đình cùng tham gia trò chơi dân gian, người khuyết tật và những nhóm yếu thế tiếp cận hoạt động văn hóa thuận lợi hơn. Khi đó, "ngày hội toàn dân" không còn là một khẩu hiệu mà trở thành một phương thức tổ chức thực chất.

Trường học cần là một không gian đặc biệt của ngày này. Chủ trương tổ chức tham quan bảo tàng, học lịch sử qua di sản, đưa trò chơi dân gian và thực hành di sản vào trường học là hướng đi rất đúng. Một bài học lịch sử có thể được nhớ lâu hơn khi học sinh đứng trước một hiện vật thật; một giá trị truyền thống có thể trở nên gần gũi hơn khi các em được tự tay làm một món đồ chơi dân gian, tập một làn điệu, thử một kỹ thuật thủ công hay nghe nghệ nhân kể về nghề của mình. Giáo dục văn hóa hiệu quả nhất không chỉ là truyền đạt tri thức mà còn là tạo trải nghiệm, cảm xúc và sự gắn bó.

Điều đó càng quan trọng trong bối cảnh trẻ em và thanh thiếu niên hôm nay lớn lên giữa những dòng chảy văn hóa toàn cầu. Các em có thể biết rất nhanh một bộ phim mới, một bài hát đang thịnh hành hay một trào lưu trên mạng xã hội, nhưng đôi khi lại ít cơ hội hiểu sâu những giá trị văn hóa ngay nơi mình sinh sống. Hội nhập không có nghĩa là khép mình trước văn hóa thế giới; ngược lại, càng hội nhập sâu, mỗi người càng cần có một điểm tựa bản sắc để tiếp nhận cái mới một cách tự tin và có chọn lọc.

Văn hóa chỉ bền vững khi có người thực hành, người truyền dạy, người sáng tạo và người tiếp nhận. Vì vậy, điều quan trọng nhất của ngày 24/11 có lẽ không phải là chúng ta tổ chức cho người dân xem gì, mà là chúng ta mở ra cho người dân cơ hội làm gì với văn hóa của chính mình.

Đưa văn hóa Việt Nam vào cả không gian thực và không gian số

Nếu cộng đồng là không gian gốc của văn hóa thì môi trường số đang trở thành không gian sống mới của văn hóa. Chỉ đạo về Ngày Văn hóa Việt Nam yêu cầu tăng cường ứng dụng khoa học, công nghệ, chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo; xây dựng bộ nhận diện sử dụng thống nhất trên toàn quốc và trên môi trường số; khuyến khích sáng tạo nội dung quảng bá văn hóa dân tộc, đặc biệt hướng tới giới trẻ.

Đây là một yêu cầu rất đúng lúc.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã chỉ rõ một trong những khoảng trống lớn hiện nay là sức hấp dẫn và khả năng lan tỏa của các giá trị văn hóa tích cực trên môi trường số chưa theo kịp tốc độ phát triển của các nền tảng và nội dung số.

Người trẻ không thiếu nhu cầu văn hóa; điều họ thiếu đôi khi là những sản phẩm văn hóa Việt Nam đủ hấp dẫn, đủ hiện đại và đủ thuận tiện để lựa chọn giữa vô vàn nội dung toàn cầu.

Vì thế, chuyển đổi số văn hóa không thể chỉ hiểu là chụp ảnh hiện vật rồi đưa lên website. Một bảo tàng số tốt phải giúp người xem khám phá câu chuyện phía sau hiện vật. Một di sản được số hóa tốt phải có khả năng trở thành tư liệu học tập, chất liệu cho điện ảnh, thiết kế, trò chơi, hoạt hình, nghiên cứu và sáng tạo. Một lễ hội khi bước lên môi trường số cần được kể bằng ngôn ngữ hình ảnh, âm thanh, dữ liệu và tương tác phù hợp với công chúng mới. Công nghệ không thay thế văn hóa; công nghệ mở rộng khả năng tiếp cận, bảo tồn và sáng tạo từ văn hóa.

Ngày 24/11 vì vậy có thể trở thành một "cao điểm văn hóa số" hằng năm. Chúng ta có thể hình dung một bản đồ số về các hoạt động văn hóa trên toàn quốc; các bảo tàng đồng loạt mở những bộ sưu tập trực tuyến; những di sản được kể qua video ngắn; các nghệ sĩ, nhà sáng tạo nội dung, trường học và cộng đồng cùng tham gia một chiến dịch kể câu chuyện Việt Nam; những sản phẩm sáng tạo tốt nhất được tôn vinh và tiếp tục hỗ trợ sau sự kiện. Khi đó, một người Việt Nam ở vùng núi, một sinh viên đang học ở nước ngoài hay một người bạn quốc tế đều có thể tham gia Ngày Văn hóa Việt Nam theo cách của mình.

Việt Nam đang bước vào một giai đoạn phát triển mới, trong đó tăng trưởng kinh tế nhanh phải đi cùng sự phát triển tương xứng về văn hóa và con người. Vì thế, Ngày Văn hóa Việt Nam cần được nhìn như một cơ hội để tạo ra những thực hành văn hóa mới: gần dân hơn, mở hơn, sáng tạo hơn, số hóa hơn và có khả năng kết nối các thế hệ hơn.

(Còn nữa)