Hội thảo khoa học cấp quốc gia "Giáo dục văn hóa nghệ thuật trong bối cảnh chuyển đổi số và phát triển công nghiệp văn hóa"

Sự phát triển nhanh chóng của công nghệ số, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI), đang làm thay đổi cách thức sáng tạo, sản xuất, phân phối và thụ hưởng các sản phẩm văn hóa, nghệ thuật. 

Trong bối cảnh đó, giáo dục văn hóa nghệ thuật đứng trước yêu cầu chuyển từ chủ yếu đào tạo người làm nghề sang hình thành nguồn nhân lực sáng tạo có khả năng làm chủ công nghệ, hiểu thị trường, quản trị sản phẩm và chuyển hóa giá trị văn hóa thành nguồn lực phát triển.

Đây là vấn đề được các nhà khoa học, nhà quản lý, cơ sở đào tạo tập trung trao đổi tại Hội thảo khoa học "Giáo dục văn hóa nghệ thuật trong bối cảnh chuyển đổi số và phát triển công nghiệp văn hóa" diễn ra ngày 18/9 tại Trường Đại học Văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lâm Nhân, Hiệu trưởng Trường Đại học Văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng, chuyển đổi số và AI không chỉ mở rộng không gian sáng tạo, khả năng tiếp cận văn hóa mà còn đặt ra yêu cầu mới về nguồn nhân lực, mô hình đào tạo, năng lực công nghệ, quản trị sáng tạo, bản quyền, đạo đức nghề nghiệp và khả năng thích ứng thị trường. Giáo dục văn hóa nghệ thuật vì vậy không chỉ đào tạo người làm văn hóa, nghệ thuật mà phải góp phần hình thành nguồn nhân lực sáng tạo và kiến tạo hệ sinh thái sáng tạo. Người học hiện nay ngoài tri thức, kỹ năng chuyên môn còn cần khả năng sử dụng công nghệ, làm việc với dữ liệu, hiểu thị trường, quản trị dự án, phân phối nội dung số, nhận thức về sở hữu trí tuệ và hợp tác liên ngành. Nhà trường vì thế cần trở thành không gian nghiên cứu, thử nghiệm và sáng tạo, kết nối giữa di sản với công nghệ, người học với nghệ sĩ, doanh nghiệp, công chúng và thị trường.

Tiếp cận từ xu hướng giáo dục quốc tế, Tiến sĩ Nguyễn Thị Thu Thủy, Trường Đại học Văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh phân tích sự chuyển dịch từ quan niệm nghệ thuật là những bộ môn kỹ năng chuyên biệt sang xây dựng hệ sinh thái học tập tích hợp, suốt đời và khắp mọi nơi. Đáng chú ý, công nghệ và môi trường số được xem như một "hệ sinh thái văn hóa sống" nhưng phải đặt dưới sự giám sát của con người. Cách tiếp cận này cho thấy chuyển đổi số giáo dục văn hóa nghệ thuật không đơn thuần là đưa thêm công nghệ vào lớp học. Người học dù thành thạo AI nhưng thiếu nền tảng văn hóa, khả năng cảm thụ thẩm mỹ, tư duy phản biện và trách nhiệm xã hội thì khó tạo ra những sản phẩm văn hóa chuẩn mực, có chiều sâu. Công nghệ cần trở thành phương tiện mở rộng năng lực sáng tạo thay vì thay thế con người.

Tiến sĩ Trần Văn Thành, Trường Đại học Công Thương Thành phố Hồ Chí Minh nêu rõ, đào tạo văn hóa nghệ thuật cần gắn chặt hơn với thực tiễn nghề nghiệp, công nghiệp văn hóa, sáng tạo và thị trường số. Doanh nghiệp có thể cung cấp thông tin về nhu cầu nghề nghiệp, góp ý chương trình, hỗ trợ hoạt động học tập, dự án và phản hồi kết quả đào tạo. Mối quan hệ nhà trường - doanh nghiệp vì vậy cần được mở rộng thành cấu trúc có sự tham gia của người học và môi trường thị trường số, tạo vòng phản hồi trở lại quá trình đào tạo. Đây cũng là cách giảm khoảng cách giữa kiến thức trong giảng đường với những thay đổi nhanh chóng của công nghiệp sáng tạo.

Tiến sĩ Phạm Ngọc Uyên, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh đặt vấn đề không chỉ đào tạo người sáng tạo mà còn phải hình thành công chúng cho công nghiệp văn hóa bởi phát triển công nghiệp văn hóa gắn liền với quá trình hình thành công chúng. Giáo dục nghệ thuật trong bảo tàng có thể giúp người tham quan nâng cao nhận thức thẩm mỹ, hiểu biết văn hóa, hình thành thói quen quan sát, cảm nhận và chủ động tham gia đời sống văn hóa nghệ thuật. Như vậy, giáo dục không chỉ cung cấp nguồn nhân lực sáng tạo ở phía "cung" mà còn góp phần nuôi dưỡng nhu cầu và thị trường văn hóa ở phía "cầu".

Từ những cách tiếp cận khác nhau, điểm gặp nhau của các ý kiến, tham luận tại hội thảo là yêu cầu đặt con người ở trung tâm quá trình chuyển đổi. Công nghệ mở rộng không gian sáng tạo, công nghiệp văn hóa tạo thị trường, nhưng giáo dục quyết định chất lượng nguồn nhân lực và khả năng tiếp nối, sáng tạo, lan tỏa các giá trị văn hóa. Đổi mới giáo dục văn hóa nghệ thuật vì thế cần đồng thời kết nối nhà trường - công nghệ - doanh nghiệp - thiết chế văn hóa - công chúng, tạo nền tảng để giá trị văn hóa thực sự trở thành nguồn lực cho phát triển.