Thành phố 2.000 năm tuổi dưới lòng Rome lần đầu mở cửa

Sau gần ba thập niên kể từ khi được phát hiện, những mảng trang trí quy mô đặc biệt của La Mã cổ đại đang lần đầu tiên được đưa ra ánh sáng.

Tại quần thể nhiệt tắm Trajan trên đồi Oppio, ngay gần Đấu trường Colosseum, một bức bích họa mô tả thành phố nhìn từ trên cao cùng "Đại khảm" khổng lồ đã được phục hồi và mở cửa giới hạn cho công chúng. Đằng sau những hình ảnh tưởng như chỉ để trang trí là một lát cắt hiếm hoi về đời sống, kiến trúc và quan niệm thẩm mỹ của Rome trong thế kỷ I.

Thành phố bí ẩn hiện lên từ lòng đất

Mới đây, chính quyền Rome giới thiệu hai báu vật khảo cổ vừa được phục hồi tại quần thể nhiệt tắm Trajan: bức bích họa mang tên "Thành phố được vẽ" (Painted City) và "Đại khảm" (Great Mosaic). Cả hai nằm trong một phòng trưng bày ngầm trên đồi Oppio, được phát hiện trong quá trình khảo sát và khai quật bắt đầu từ cuối những năm 1990.

Sau nhiều năm nghiên cứu, bảo tồn và mở rộng khai quật, khu vực này nay được tích hợp vào một không gian bảo tàng mới của quần thể Trajan.

Điểm gây ấn tượng mạnh nhất của "Thành phố được vẽ" là góc nhìn từ trên cao. Bức bích họa rộng khoảng 10m² mô tả một đô thị được bao quanh bởi tường thành và các tháp, với nhiều công trình được thể hiện theo phối cảnh. Hình ảnh cho thấy một thành phố với các công trình công cộng, quảng trường, đền thờ và nhà hát, được tổ chức trong một bố cục có chiều sâu đáng chú ý.

Đáng chú ý, đây không phải hình ảnh của chính Rome. Các chuyên gia vẫn chưa xác định được thành phố nào được mô tả. Chính sự chưa rõ danh tính ấy lại khiến tác phẩm trở nên hấp dẫn: nó có thể là hình ảnh một đô thị nổi tiếng thời La Mã, được lựa chọn bởi quy mô, vị thế hoặc ý nghĩa biểu tượng.

Điều đáng kinh ngạc hơn nằm ở kỹ thuật thể hiện. Những công trình trên bức bích họa được sắp xếp theo các nguyên tắc phối cảnh mà  hãng Thông tấn ANSA (Italy) nhận định có trước những nghiên cứu về phối cảnh của các bậc thầy Phục hưng khoảng 700 năm. Điều đó khiến "Thành phố được vẽ" không chỉ có giá trị như một hình ảnh về đô thị cổ, mà còn trở thành tư liệu quan trọng về lịch sử nghệ thuật và cách người La Mã hình dung, tái tạo không gian ba chiều trên mặt phẳng.

Theo Claudio Parisi Presicce, Giám đốc phụ trách di sản văn hóa của Rome, khu vực này đặc biệt đáng chú ý bởi các lớp lịch sử chồng xếp lên nhau. Những mảng màu xanh và đất nung của bích họa vẫn có thể nhận ra dù đã trải qua gần 2.000 năm. Công việc phục hồi tập trung vào làm sạch, củng cố và bảo tồn bề mặt, giúp hình ảnh trở nên rõ hơn mà không xóa đi dấu tích nguyên gốc.

Nhưng "Thành phố được vẽ" chỉ là một phần của câu chuyện. Ngay bên cạnh nó là "Đại khảm" – một tác phẩm trang trí tường có quy mô đáng kinh ngạc, thuộc về một không gian kiến trúc lớn hơn nhiều so với những gì các nhà khảo cổ từng hình dung.

Một sân khấu khổng lồ dưới nhà tắm của hoàng đế

"Đại khảm" được phát hiện trong một phòng lớn nhìn ra một nymphaeum – không gian gắn với nước, thường được sử dụng cho mục đích nghỉ ngơi và trang trí trong kiến trúc La Mã. Những phần được khai quật cho thấy bức tường được trang trí bằng một hệ thống kiến trúc giả, được các chuyên gia nhận diện như mặt tiền sân khấu của nhà hát, với các cột, tượng và nhân vật được sắp xếp thành nhiều tầng.

Phần trang trí được phát lộ trên độ cao khoảng 5m cho thấy một bố cục phức tạp, trong đó các nhân vật và chi tiết kiến trúc được tổ chức thành nhiều lớp. Một dải khảm mới được phát hiện còn đưa người xem trở về góc nhìn từ trên cao, với hình ảnh một thành phố ven biển gồm nhiều công trình hướng ra mặt nước. Các chuyên gia liên hệ mô-típ này với hình ảnh những "biệt thự ven biển" – một chủ đề quen thuộc trong nghệ thuật trang trí La Mã.

Các cuộc khai quật gần đây còn phát hiện dấu tích của một lớp ốp bằng những phiến đá cẩm thạch lớn và một hốc ở trung tâm bức tường, cũng được trang trí bằng đá cẩm thạch, cao khoảng 2,2m. Những phát hiện này cho phép các nhà khảo cổ hình dung rõ hơn quy mô ban đầu của căn phòng: các bức tường có thể cao tới khoảng 12m.

Vì thế, "Đại khảm" không đơn giản là một mảng trang trí được giữ lại từ quá khứ. Nó là dấu vết của một không gian có quy mô hoành tráng, nơi kiến trúc, điêu khắc và hình ảnh thành phố được kết hợp để tạo nên một thế giới thị giác nhiều tầng. Với diện tích và mức độ bảo tồn đặc biệt, tác phẩm được chính quyền Rome giới thiệu như một trong những phát hiện trang trí tường độc đáo nhất của Rome cổ đại, thậm chí được Thị trưởng Roberto Gualtieri gọi là bức khảm tường lớn nhất được biết đến của La Mã cổ đại.

Điều đặc biệt nằm ở niên đại. Cả "Thành phố được vẽ" lẫn "Đại khảm" đều có từ thế kỷ I, thuộc giai đoạn trước khi quần thể Trajan được xây dựng. Một số học giả cho rằng các cấu trúc bên dưới có thể liên quan đến quần thể Domus Aurea, cung điện của Hoàng đế Nero; trong khi những cách diễn giải khác đặt chúng vào một giai đoạn muộn hơn nhưng vẫn trước thời Trajan (năm 98-117). Hiện chưa có kết luận cuối cùng.

Điều đó biến khu vực dưới lòng đất thành một dạng "bản cắt" của lịch sử Rome: các công trình của những thời kỳ khác nhau chồng lên nhau, từ giai đoạn Nero và Flavius đến quần thể nhiệt tắm thời Trajan. Theo các nhà quản lý di sản, chính sự chồng lớp này tạo nên giá trị đặc biệt của địa điểm, bởi chỉ trong một không gian tương đối nhỏ có thể đọc được nhiều giai đoạn phát triển của đồi Oppio.

Từ nơi tắm công cộng thành không gian văn hóa

Những phát hiện mới cũng giúp hình dung rõ hơn về quy mô và tham vọng của quẩn thể Trajan. Công trình được thiết kế bởi Apollodorus xứ Damascus và khánh thành ngày 22/6/109 sau Công nguyên, trải rộng khoảng 60.000m² trên đồi Oppio.

Nhưng gọi đây đơn thuần là "nhà tắm" sẽ làm giảm đáng kể quy mô của công trình. Trong xã hội La Mã, những khu phức hợp nhiệt tắm lớn còn là nơi tập luyện, đi dạo, gặp gỡ, giải trí và tham gia các hoạt động văn hóa. Quần thể Trajan có những không gian được cho là phục vụ việc đọc sách và lưu trữ tài liệu. Đáng chú ý là đại sảnh hình bán nguyệt ở phía tây nam, đường kính khoảng 30m, với hai hàng hốc tường có thể từng chứa tủ đựng sách và tài liệu. Những bậc ngồi tại đây cũng có khả năng phục vụ các buổi đọc và hội họp công cộng.

Điều này cho thấy nhà tắm thời La Mã thực chất là một mô hình không gian công cộng đa chức năng. Người dân có thể chăm sóc cơ thể, luyện tập, đi dạo, giao tiếp xã hội rồi tiếp cận sách vở, các hoạt động văn hóa và nghệ thuật trong cùng một quần thể. Quần thể Trajan vì thế không chỉ phản ánh kỹ thuật xây dựng và hệ thống cấp nước của đế chế, mà còn cho thấy cách người La Mã tổ chức đời sống đô thị quanh những không gian cộng đồng quy mô lớn.

Việc phục hồi khu vực mới do đó không chỉ nhằm đưa hai tác phẩm nghệ thuật trở lại với công chúng. Dự án còn tái lập một phần cách người La Mã từng trải nghiệm không gian công cộng, đồng thời cho phép khách hiện đại nhìn thấy sự thay đổi của Rome qua nhiều thế kỷ ngay trong một địa điểm.

Công trình phục hồi thuộc chương trình Caput Mundi, sử dụng nguồn vốn từ Kế hoạch phục hồi và chống suy thoái của Italy. Ngoài hai tác phẩm, dự án còn tạo lối đi mới, khu đón khách, hiệu sách, hệ thống chiếu sáng, khu vực trưng bày về những ống dẫn nước bằng chì thời cổ và các hạng mục diễn giải. Một đường cầu được dựng phía trên khu vực "Đại khảm", cho phép khách tham quan quan sát tác phẩm từ vị trí an toàn, đồng thời hạn chế tác động trực tiếp lên di tích.

Rome cũng không vội vàng mở cửa đại trà. Hai ngày 12 và 13/9, khu vực được mở thử nghiệm với các chuyến tham quan miễn phí, đặt trước. Từ ngày 2/10, các chuyến tham quan dự kiến diễn ra từ thứ Sáu đến Chủ nhật, với 6 khung giờ mỗi ngày từ 10 giờ đến 15 giờ và tối đa 15 người mỗi lượt.

Quy mô nhỏ không chỉ nhằm tạo trải nghiệm thuận lợi cho khách mà còn phục vụ mục tiêu bảo tồn. Với những bề mặt trang trí cổ đã tồn tại gần 2.000 năm, việc kiểm soát số lượng người và điều kiện môi trường là một phần quan trọng của quá trình bảo vệ di tích. Cách tiếp cận này cũng cho thấy một thay đổi trong việc quản lý các địa điểm khảo cổ: thay vì chỉ mở cửa sau khi toàn bộ nghiên cứu hoàn tất, Rome đưa một phần di sản ra công chúng đồng thời tiếp tục nghiên cứu và khai quật.

Sự thận trọng ấy cho thấy nghịch lý của khảo cổ học hiện đại: đưa một di sản ra ánh sáng không có nghĩa là có thể mở toang nó cho tất cả mọi người. Với "Thành phố được vẽ" và "Đại khảm", mục tiêu không chỉ là để du khách nhìn thấy những gì còn sót lại của Rome cổ đại, mà còn phải bảo đảm những hình ảnh ấy tiếp tục tồn tại cho nhiều thế hệ sau.

Và có lẽ điều hấp dẫn nhất vẫn chưa được giải đáp. Thành phố trong bức bích họa là nơi nào? Căn phòng khổng lồ dưới quần thể Trajan từng phục vụ ai? Những lớp kiến trúc nào còn nằm sâu hơn dưới lòng đất? Khi các cuộc khai quật tiếp tục, Rome một lần nữa cho thấy thành phố cổ này chưa bao giờ thực sự kể hết câu chuyện của mình. Theo Claudio Parisi Presicce, nghiên cứu khảo cổ tại khu vực vẫn đang tiếp diễn, với hy vọng tiếp tục phát hiện thêm những dấu tích giúp giải thích lịch sử phức tạp của đồi Oppio.