GS-TS Lê Hồng Lý: Chuyển đối số và sáng tạo giúp văn hóa dân gian đi vào đời sống

Đại hội đại biểu toàn quốc Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam lần thứ IX, nhiệm kỳ 2026 - 2031 vừa diễn ra 2 ngày 12 - 13/9 tại Hà Nội. GS-TS Lê Hồng Lý tiếp tục được tín nhiệm bầu làm Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam. Bên thềm Đại hội, ông Lê Hồng Lý đã có cuộc trao đổi với báo Thể thao và Văn hóa.

* Trên cương vị Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam nhiệm kỳ 2026 - 2031, ông có thể chia sẻ thêm về những định hướng mới của Hội trong nhiệm kỳ tới?

- Định hướng của chúng tôi trong thời gian sắp tới gồm các trọng tâm sau: Thứ nhất, chúng tôi sẽ tiếp tục sưu tầm những giá trị văn hóa văn nghệ dân gian còn lại trong các cộng đồng dân tộc Việt Nam.

Thứ hai là đưa các giá trị văn hóa dân gian vào đời sống đương đại thông qua lễ hội, nghệ thuật biểu diễn, thông qua các hình thức trình diễn nghệ thuật của các nghệ sĩ thời gian gần đây. Thời gian qua, nhiều nghệ sĩ đã kết nối, gặp gỡ Hội để tư vấn cách lồng ghép hình ảnh văn hóa dân gian vào sản phẩm của họ và đã đạt được những thành công nhất định.

Thêm nữa là nghiên cứu sự thích ứng của văn hóa dân gian trong đời sống ngày nay. Đặc biệt, tập trung nghiên cứu xem văn hóa dân gian tồn tại và biến đổi ra sao trong xã hội đương đại, làm sao để văn hóa dân gian phù hợp với đời sống của giới trẻ và nhịp sống thời đại công nghệ hiện nay!

* Báo cáo chính trị tại Đại hội nhấn mạnh, nhiệm kỳ mới, Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam đẩy mạnh triển khai thực hiện Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Ông có thể nói rõ hơn về việc chuyển đổi số trong lĩnh vực văn nghệ dân gian theo tinh thần Nghị quyết?

- Để làm được điều này, trước hết đội ngũ nghiên cứu phải làm việc bài bản để chắt lọc dữ liệu. Không phải tất cả giá trị văn hóa dân gian đều có thể đưa nguyên bản vào đời sống ngay. Các nhà nghiên cứu phải tìm ra cốt lõi, chỉ ra đường hướng cho các nhà sáng tạo và nghệ sĩ để đưa văn hóa vào đời sống một cách hài hòa, phục vụ nhu cầu hôm nay. Đó là ưu tiên hàng đầu của chúng tôi trong nhiệm kỳ này.

Song song đó, giữ gìn bản sắc dân tộc vẫn là cốt lõi để bảo tồn "hồn cốt" văn hóa. Hội khuyến khích các nhà nghiên cứu tìm giải pháp bảo tồn di sản trong bối cảnh đương đại, đặc biệt là dưới tác động của làn sóng số hóa.

Hội xác định việc số hóa là giải pháp sống còn để bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể trong kỷ nguyên công nghệ. Nhiệm vụ cụ thể bao gồm xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu số đồng bộ và bảo mật về văn hóa dân gian của 54 dân tộc. Các kho tư liệu quý hiếm, băng đĩa ghi âm, ghi hình của các nghệ nhân sẽ được chuyển đổi sang định dạng kỹ thuật số chất lượng cao. Đồng thời, Hội tích cực phổ biến văn hóa truyền thống trên các nền tảng không gian mạng, tiếp cận mạng xã hội để thu hút giới trẻ.

Công tác quản lý hội viên, số hóa hồ sơ xét tặng danh hiệu Nghệ nhân dân gian cũng sẽ thực hiện trên môi trường mạng. Qua đó, năng lực công nghệ của đội ngũ cán bộ, hội viên được nâng cao, tạo bước ngoặt phát triển bền vững cho văn nghệ dân gian

* Ông đánh giá như thế nào về việc một số nghệ sĩ trẻ hiện nay đã biết sử dụng chất liệu văn hóa dân gian để lan tỏa đến cộng đồng, dù đó mới chỉ là một phần nhỏ trong kho tàng di sản?

- Điều chúng tôi rất mừng, bởi trước đây, nhiều người lo ngại lớp trẻ không còn mặn mà với văn hóa truyền thống của cha ông. Tuy nhiên, những năm gần đây đã xuất hiện nhiều hiện tượng tích cực như sản phẩm của Hòa Minzy, Đức Phúc, hay gần đây là ca nương Kiều Anh... Các bạn trẻ đã biết nhìn nhận, chắt lọc và truyền tải giá trị văn hóa dân gian vào sản phẩm âm nhạc, giúp thế hệ trẻ tiếp nhận một cách nhẹ nhàng, tự nhiên. Bằng cách đó, văn hóa dân gian tiếp tục sống và tồn tại trong đời sống cộng đồng.

* Như ông vừa nói, việc kết nối giữa nhà nghiên cứu văn hóa dân gian với lĩnh vực văn hóa - du lịch là rất quan trọng. Vậy Hội sẽ chủ động thực hiện sự kết nối này như thế nào?

- Tôi nghĩ đầu tiên, người làm du lịch và các nhà sáng tạo là bên chủ động chính. Giới nghiên cứu chúng tôi chịu trách nhiệm đào sâu, khai quật những giá trị cốt lõi nhất của văn hóa; còn để biến di sản thành sản phẩm du lịch hay nghệ thuật trình diễn thì cần đến năng lực của nghệ sĩ và doanh nghiệp du lịch.

Kho tàng văn hóa của chúng ta rất phong phú, nhưng nhà sáng tạo đôi khi mới chỉ khai thác được một phần nhỏ. Ví dụ như nhà thiết kế Minh Hạnh chắt lọc hoa văn thổ cẩm của các dân tộc thiểu số để đưa vào áo dài - đó là cách làm rất hay. Muốn phát huy hiệu quả, phải có sự hợp lực chặt chẽ giữa nhà nghiên cứu, nhà sáng tạo và các đơn vị du lịch.

Thú thật, thời gian qua Hội thiên về sưu tầm, nghiên cứu miệt mài những gì sắp mai một chứ chưa chủ động liên hệ với nghệ sĩ hay ngành du lịch; các hoạt động kết nối chủ yếu do các bên tìm đến Hội. Dù vậy, trong thời gian tới, Hội định hướng sẽ chủ động mở rộng hợp tác. Bước đầu, Hội đã ký kết hợp tác với Ban Văn hóa Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam để cùng giữ gìn, phát huy các giá trị lễ hội Phật giáo mang tính dân gian.

* Trong nhiệm kỳ này, Hội có đề xuất chính sách gì mới đối với Nhà nước không, thưa ông?

- Về chính sách, chúng tôi vẫn kiên trì với các đề xuất trước đây: Cần tạo điều kiện tốt nhất cho các nghệ nhân - những "báu vật nhân văn sống" - để họ giữ gìn và truyền dạy văn hóa. Thực tế rất trăn trở là trong số hơn 800 nghệ nhân được phong tặng, nhiều cụ tuổi cao sức yếu đã lần lượt qua đời.

Nhà nước đã có cơ chế hỗ trợ nhưng vẫn thiếu sự đồng bộ trên toàn quốc. Một số tỉnh như Bắc Ninh, Phú Thọ làm rất tốt nhờ có chính sách đãi ngộ riêng, nhưng nhiều địa phương khác lại chưa có. Nếu Nhà nước ban hành một khung chính sách chung thống nhất (về mức hỗ trợ hàng tháng, bảo hiểm xã hội, kinh phí hoạt động...), các tỉnh sẽ dựa vào đó làm nền tảng để áp dụng và có thêm đãi ngộ tùy theo ngân sách địa phương.

Ngoài ra, đội ngũ nghiên cứu cao tuổi cũng như các nhà nghiên cứu ở địa phương hiện gặp rất nhiều khó khăn. Nguồn kinh phí tài trợ và quỹ giải thưởng dành cho các công trình nghiên cứu đang bị thu hẹp dần. Chúng tôi rất mong sẽ có thêm các nguồn tài trợ xã hội hóa để các giá trị văn hóa dân gian tiếp tục được đào sâu và công bố rộng rãi!

* Xin cảm ơn ông!