ASIAD 20 và hành trình thích ứng của thể thao Việt Nam

498 thành viên đoàn thể thao Việt Nam (TTVN), trong đó có 348 VĐV, sẽ dự ASIAD 20 với mục tiêu 4-6 HCV, top 20 toàn đoàn. Con số ấy không hề khiêm tốn, khi đặt cạnh kỳ ASIAD 19 chỉ vỏn vẹn 3 HCV và trong bối cảnh mà chúng ta không chỉ đua với đối thủ mà còn đua với chính khả năng hội nhập, thích ứng của mình.

Nhìn vào dữ liệu kỳ Đại hội gần nhất tại Hàng Châu, bức tranh không mấy dễ chịu cho phần lớn châu Á. Trung Quốc một mình chiếm 41,6% tổng số 481 bộ HCV. Cộng thêm phần của Nhật Bản và Hàn Quốc, hai đoàn xếp ngay sau, nhóm dẫn đầu đã lấy đi phần lớn số HCV của cả châu lục, chỉ để lại khoảng 40% cho tất cả các nền thể thao còn lại cộng gộp, từ Ấn Độ, Uzbekistan cho tới toàn bộ Đông Nam Á. Đây không phải một sân chơi công bằng chia đều cơ hội, mà là một vạch xuất phát mà một nhóm nhỏ đã đứng trước hàng chục mét.

Chiến lược sinh tồn trong một cuộc chơi như vậy chỉ có một: không dàn trải, mà dồn lực vào vài "mũi nhọn" đủ sắc tự tay lấy cho mình một phần quý giá trong "miếng bánh" còn lại. Lấy ví dụ như các quốc gia Đông Nam Á. Trong lịch sử dự ASIAD, Singapore có đến 26 HCV ở 2 môn bơi và đua thuyền. Thái Lan có 26 HCV cầu mây, 20 HCV boxing và 15 HCV môn xe đạp. Đoàn Philippines nổi bật với 15 HCV ở môn boxing và 12 HCV ở điền kinh. Với Indonesia thì chúng ta cũng dễ đoán về sức mạnh ở 2 môn cầu lông và Pencak Silat, còn đoàn Malaysia thì mạnh các môn võ.

Các đoàn Đông Nam Á này thì cũng có trồi trụt về thành tích ở mỗi kỳ ASIAD, nhưng các HCV quan trọng nhất của họ thì luôn đến từ môn thế mạnh. Việt Nam không làm được điều này. Môn đoạt nhiều HCV nhất là Karate (5 HCV) chủ yếu ở nội dung quyền, nhưng môn này thì cũng không nổi trội nếu so sánh với các quốc gia Đông Nam Á khác.

Trên thực tế, Việt Nam hiện nay cũng đã có nhóm môn mũi nhọn ASIAD: bắn súng, karate, cầu mây, đua thuyền và điền kinh. Nhưng cũng phải thừa nhận, đây đều là những môn khó, thuộc hàng tiêu chuẩn cao. Chính vì thế, chưa có cái tên nào mang lại sự bảo đảm tuyệt đối. Ví dụ như môn thế mạnh của TTVN là bắn súng, tại ASIAD có 15 xạ thủ tranh tài ở 18/28 nội dung, độ phủ rộng, nhưng ở đấu trường quy tụ những cường quốc bắn súng thế giới, một tấm HCV luôn đòi hỏi sự ổn định gần như tuyệt đối về tâm lý lẫn kỹ thuật, giống như những gì Phạm Quang Huy từng làm được ở nội dung 10m súng ngắn hơi tại Hàng Châu, nhưng đó cũng là tấm HCV duy nhất trong lịch sử.

Nói cách khác, có mũi nhọn không đồng nghĩa với có vàng. Nó chỉ là điều kiện cần. Điều kiện đủ vẫn phải đến từ bản lĩnh thi đấu ở đúng thời điểm quyết định, thứ mà không đội tuyển nào có thể lên kế hoạch trước một cách chắc chắn. Và đó là điều mà TTVN phải thích ứng nếu muốn đột phá về thành tích cấp châu lục, thế giới.

Bài toán thứ hai còn khó lường hơn, vì nó không nằm ở con người mà ở chính luật chơi. ASIAD 2026 lần đầu tiên đưa vào chương trình thi đấu sáu môn hoàn toàn mới: Freestyle BMX, võ tổng hợp MMA, lướt sóng, Teqball, Padel và Taekwondo thực tế ảo. Phần lớn trong số đó là những môn thể thao đô thị, giàu tính giải trí, gắn liền với công nghệ và văn hóa đại chúng, thứ ngôn ngữ thể thao mà Olympic cũng đang chuyển dịch theo trong hơn một thập kỷ qua, từ breaking, skateboarding đến 3x3 bóng rổ.

Khi số môn thi đấu tại một kỳ Đại hội có giới hạn, do gánh nặng chi phí tổ chức, sự xuất hiện của môn mới đồng nghĩa với việc môn cũ phải nhường chỗ. Những môn truyền thống, vốn là nơi TTVN từng gây dựng thế mạnh qua nhiều thế hệ, không còn được mặc định có một suất cố định trong chương trình thi đấu tương lai.

Chúng ta cũng phải làm quen với những thay đổi này, và nếu có điều kiện, các môn mới ấy hoàn toàn trở thành "trọng điểm" trong tương lai. Ví dụ như Taekwondo "ảo", năm 2023 diễn ra giải vô địch thế giới đầu tiên thì năm 2024 Việt Nam đã có đoàn thi đấu. Tuy nhiên, ở Đông Nam Á, Singapore đã tiếp cận từ rất sớm môn này…

Vì thế, với TTVN, Aichi-Nagoya 2026 nên được nhìn nhận là điểm khởi đầu cho một giai đoạn tăng tốc, chứ không phải một đích đến để đo lường thành bại tức thời.