Năm học mới: Vận hành hiệu quả, đánh giá thực chất

Bước vào tuần đầu năm học 2026-2027, Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo không còn dừng ở những mục tiêu, định hướng lớn mà đang hiện diện ngày càng rõ trong hoạt động của các nhà trường. Sắp xếp đội ngũ, đổi mới quản trị, bảo đảm kỷ cương trong kiểm tra, đánh giá, ưu tiên nguồn lực cho địa bàn khó khăn đang trở thành những nhiệm vụ cụ thể, hướng tới chuyển biến thực chất về chất lượng giáo dục.

Vận hành mô hình trường mới sau sắp xếp

Một trong những chuyển động rõ nét đầu năm học mới là mạng lưới trường học sau sắp xếp bắt đầu bước vào giai đoạn vận hành thực tế. Nếu giai đoạn trước tập trung giảm đầu mối, tổ chức lại các cơ sở giáo dục thì những tuần đầu năm học, yêu cầu đặt ra với các nhà trường là làm thế nào vận hành mô hình mới hiệu quả hơn, phát huy được nguồn lực nhưng không ảnh hưởng đến chất lượng và quyền học tập của học sinh.

Tại Thanh Hóa, sau sắp xếp mạng lưới giáo dục công lập, số trường giảm từ 1.932 xuống còn 766, tương đương giảm 1.166 đầu mối, hơn 60%. Quy mô trường lớn hơn cũng kéo theo những vấn đề mới khi phạm vi quản lý rộng hơn, điều kiện giữa các điểm trường chưa đồng đều, một số môn học còn thiếu giáo viên.

Trường Tiểu học và Trung học cơ sở Lương Chí, phường Tĩnh Gia là một ví dụ. Được hình thành trên cơ sở hợp nhất 4 trường, đơn vị hiện có gần 3.500 học sinh với 77 lớp và 124 cán bộ, giáo viên, nhân viên nhưng còn thiếu 36 giáo viên theo chỉ tiêu biên chế. Trong khi chờ bổ sung nhân lực, trường tổ chức lại các tổ chuyên môn, điều hòa giáo viên giữa các cơ sở theo chuyên môn và nhu cầu thực tế, bảo đảm chương trình không bị gián đoạn.

Tương tự, Trường Trung học cơ sở Trần Phú, xã Nông Cống sau khi hợp nhất 3 trường có 1.513 học sinh, 39 lớp tại 3 phân hiệu. Nhà trường bố trí 10 giáo viên cơ động hỗ trợ giảng dạy giữa các cơ sở, song vẫn thiếu giáo viên, đặc biệt ở các môn Tin học, Thể dục, Mỹ thuật. Việc xây dựng thời khóa biểu vì thế phải tính toán cả yêu cầu chuyên môn và quãng đường di chuyển của giáo viên giữa các phân hiệu.

Thực tế này cho thấy, việc điều hòa giáo viên có thể góp phần khắc phục tình trạng thừa, thiếu cục bộ và phát huy nguồn lực chung, nhưng với những môn thiếu giáo viên kéo dài, các địa phương vẫn cần có giải pháp căn cơ thông qua tuyển dụng, phân bổ biên chế hoặc hợp đồng theo thẩm quyền.

Cùng với đội ngũ, một vấn đề khác được đặt ra là phương thức quản trị khi một trường có thể gồm nhiều cơ sở, hàng nghìn học sinh và đội ngũ cán bộ, giáo viên lớn hơn nhiều so với trước.

Tại Đắk Lắk, toàn tỉnh giảm 642 trong tổng số 1.267 cơ sở giáo dục, tương đương 50,7%. Những ngày đầu vận hành cho thấy hoạt động dạy học cơ bản được bảo đảm, song các trường phải tổ chức lại đội ngũ, bàn giao cơ sở vật chất, phân công trách nhiệm và thiết lập cơ chế kết nối giữa các điểm trường.

Trường Tiểu học và Trung học cơ sở Y Ngông Niê Kdăm, xã Đắk Phơi có khoảng 73% học sinh là người dân tộc thiểu số. Sau khi ba đơn vị được tổ chức lại thành một, trường bố trí cán bộ quản lý trực tiếp phụ trách từng phân hiệu, thực hiện nguyên tắc "nơi nào có học sinh, nơi đó có giáo viên". Quy mô lớn hơn cũng tạo điều kiện để giáo viên cùng môn học tăng cường kết nối, hình thành các tổ chuyên môn và liên môn thay cho cách hoạt động tương đối phân tán trước đây.

Theo Phó Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Đắk Lắk Lưu Tiến Quang, trong mô hình mới, vai trò của hiệu trưởng cần chuyển từ quản lý sang quản trị giáo dục, tăng phân cấp, phân quyền và xác định rõ trách nhiệm.

Những thay đổi này cho thấy hiệu quả của sắp xếp không thể chỉ đo bằng số lượng đầu mối giảm đi. Điều quan trọng hơn là nguồn lực sau sắp xếp được sử dụng như thế nào, đội ngũ có được phát huy tốt hơn hay không và mô hình quản trị mới có tạo chuyển biến về chất lượng giáo dục.

Siết kỷ cương, bảo đảm thực chất trong kiểm tra, đánh giá

Cùng với tổ chức lại hệ thống, việc nâng cao chất lượng, bảo đảm trung thực và thực chất trong giáo dục tiếp tục được đặt ra ngay từ đầu năm học mới.

Phó Thủ tướng Chính phủ Lê Tiến Châu đã chủ trì cuộc họp về các nhiệm vụ, giải pháp phòng, chống gian lận trong thi cử. Tại cuộc họp, báo cáo của Bộ Giáo dục và Đào tạo chỉ ra một số tồn tại thời gian qua như công tác coi thi, giám sát thi ở một số nơi còn lỏng lẻo; việc chấm thi tự luận còn bất cập; điểm học bạ đôi khi chưa thực chất; hoạt động kiểm tra, giám sát tại một số nơi chưa phát huy đầy đủ vai trò phòng ngừa, phát hiện vi phạm. Đặc biệt, sự phát triển của công nghệ đặt ra yêu cầu nâng cao khả năng phòng, chống các hình thức gian lận mới.

Trên cơ sở đó, Bộ Giáo dục và Đào tạo đưa ra các giải pháp liên quan đến tăng cường camera giám sát, lựa chọn và quản lý cán bộ tham gia kỳ thi, xử lý nghiêm cán bộ vi phạm; đồng thời đổi mới cách thức kiểm tra, giám sát để kịp thời phát hiện, xử lý sai phạm.

Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu giao Bộ Giáo dục và Đào tạo chủ trì, phối hợp với Bộ Công an, Bộ Khoa học và Công nghệ cùng các cơ quan liên quan nghiên cứu, tham mưu Thủ tướng Chính phủ ban hành Chỉ thị về tăng cường phòng, chống gian lận trong thi cử, kiểm tra, đánh giá và học tập. Đặc biệt, ngay từ đầu năm học, đầu học kỳ và trước các kỳ thi, kiểm tra, các cơ sở giáo dục phải quán triệt đầy đủ những quy định và hành vi bị nghiêm cấm, làm rõ hậu quả và trách nhiệm khi vi phạm. Việc sử dụng AI và công nghệ trong học tập, kiểm tra, đánh giá cũng cần được xác định rõ giới hạn.

Bộ Giáo dục và Đào tạo rà soát toàn diện các quy chế thi, kiểm tra, đánh giá và những quy định liên quan; nhận diện đầy đủ các hình thức gian lận mới, nhất là việc sử dụng thiết bị công nghệ cao. Camera giám sát sẽ được nghiên cứu triển khai theo lộ trình tại những khu vực trọng yếu, trước hết đối với các kỳ thi quốc gia và kỳ thi có quy mô lớn, đồng thời phải bảo đảm hiệu quả đầu tư, an toàn dữ liệu và quyền riêng tư.

Đáng chú ý, phương thức phòng, chống gian lận cũng được định hướng chuyển mạnh từ phát hiện, xử lý sang chủ động phòng ngừa từ sớm. Bộ Giáo dục và Đào tạo sẽ nghiên cứu cơ chế phân tích dữ liệu, cảnh báo những bất thường trong kết quả thi, kiểm tra để xác định các điểm thi, phòng thi hoặc kết quả có dấu hiệu rủi ro, qua đó chủ động kiểm tra, xác minh.

Cùng với công nghệ, trách nhiệm của người đứng đầu được đặt ra rõ hơn. Bộ trưởng, Chủ tịch UBND cấp tỉnh, người đứng đầu cơ sở giáo dục và người phụ trách kỳ thi phải chịu trách nhiệm trong phạm vi được giao nếu xảy ra gian lận nghiêm trọng do buông lỏng quản lý, không thực hiện đầy đủ quy trình hoặc không xử lý kịp thời dấu hiệu bất thường đã được cảnh báo.

Những yêu cầu này gắn trực tiếp với mục tiêu đổi mới kiểm tra, đánh giá theo tinh thần Nghị quyết 71. Khi công nghệ, đặc biệt là AI ngày càng tham gia sâu vào quá trình học tập, vấn đề không chỉ là ngăn chặn gian lận mà còn phải xây dựng được phương thức kiểm tra, đánh giá phù hợp, bảo đảm kết quả phản ánh đúng năng lực người học và giữ vững sự trung thực trong giáo dục.