Sau Lumière 2026, cuộc chiến lớn nhất là giành lại khán giả

Điện ảnh chưa bao giờ có nhiều cách tiếp cận khán giả như hiện nay. Nhưng nghịch lý nằm ở chỗ: càng nhiều nội dung xuất hiện trên màn hình, khán giả càng khó dành thời gian cho một tác phẩm.

Từ Hội nghị Thượng đỉnh Lumière 2026, bài toán lớn của điện ảnh không còn chỉ là sản xuất phim hay tìm nguồn vốn, mà là làm thế nào để con người vẫn muốn dừng lại, xem một bộ phim từ đầu đến cuối và cùng nhau trải nghiệm nó.

Khi thứ quý nhất không còn là màn ảnh

Có một thời, muốn xem một bộ phim, khán giả phải đến rạp hoặc chờ bộ phim được phát trên truyền hình.

Ngày nay, một chiếc điện thoại đã trở thành một rạp chiếu thu nhỏ. Một người có thể xem phim trên nền tảng trực tuyến, theo dõi video ngắn, xem chương trình trực tiếp, chơi trò chơi điện tử hoặc chuyển sang một nội dung khác chỉ bằng một cú chạm.

Điện ảnh vì thế đang sống trong một nghịch lý chưa từng có: nội dung nhiều hơn nhưng sự chú ý của con người lại trở nên khan hiếm hơn. Đây chính là một trong những vấn đề được đặt ở trung tâm của Lumière.

Chương trình chính thức của Hội nghị dành riêng một nhóm thảo luận mang tên "Xây dựng lại con đường đến khán giả", qua đó đặt câu hỏi làm thế nào để các tác phẩm tìm được công chúng, tạo ra giá trị và duy trì ảnh hưởng lâu dài. Những vấn đề được đưa ra gồm cả rạp chiếu, khả năng phân phối, điện ảnh độc lập, lễ hội và câu hỏi đặc biệt quan trọng: "Ai lựa chọn những gì chúng ta xem?".

Cách đặt câu hỏi ấy cho thấy ngành điện ảnh đã nhận ra một sự thay đổi căn bản.

Trước đây, cuộc cạnh tranh chủ yếu là giữa các bộ phim. Giờ một bộ phim phải cạnh tranh với toàn bộ thời gian rảnh của khán giả.

Một bộ phim dài hai tiếng không chỉ cạnh tranh với bộ phim khác dài hai tiếng. Nó cạnh tranh với hàng trăm video ngắn có thể xem trong cùng khoảng thời gian, với một trò chơi có khả năng khiến người chơi ở lại hàng giờ, với các chương trình trực tiếp và với dòng nội dung không bao giờ kết thúc trên mạng xã hội. Trong môi trường ấy, sự chú ý trở thành một dạng tài nguyên.

Nhưng Tuyên bố Lumière lại đưa ra một cách nhìn đáng chú ý: không nên coi sự chú ý của khán giả chỉ là một tài nguyên để khai thác.

Văn kiện khẳng định ngành hình ảnh chuyển động không nên giản lược hình ảnh thành lượng chú ý mà nó thu hút. Sự chú ý của công chúng, đặc biệt là người trẻ, được xem như một niềm tin cần được tôn trọng, thay vì một thứ chỉ cần giữ lại càng lâu càng tốt.

Đây là một nguyên tắc có thể tạo ra khác biệt lớn. Bởi trong nền kinh tế chú ý, thành công thường được đo bằng lượt xem, thời gian sử dụng, số lần tương tác hoặc khả năng khiến người dùng tiếp tục cuộn.

Điện ảnh đặt ra một thước đo khác. Một tác phẩm có thể không khiến người xem ở lại trên nền tảng cả ngày, nhưng có thể khiến họ suy nghĩ nhiều ngày.

Một bộ phim có thể không tạo ra hàng triệu lượt tương tác trong vài giờ nhưng trở thành một ký ức văn hóa kéo dài hàng thập niên.

Vì vậy, nếu điện ảnh cố cạnh tranh với mạng xã hội bằng chính luật chơi của mạng xã hội, nó có thể đánh mất lợi thế quan trọng nhất của mình.

Rạp chiếu phải bán một trải nghiệm, không chỉ một bộ phim

Điều này dẫn tới câu hỏi về tương lai của rạp chiếu. Sự phát triển của nền tảng trực tuyến từng khiến nhiều người dự đoán rạp chiếu sẽ dần trở thành một hình thức lỗi thời. Nhưng Hội nghị Lumière lại đưa ra một lập luận khác: rạp chiếu vẫn có một giá trị mà màn hình cá nhân khó thay thế - trải nghiệm tập thể.

Tuyên bố Lumière khẳng định rạp chiếu biến một tác phẩm sáng tạo thành một trải nghiệm chung, tạo cảm giác về một sự kiện, góp phần xây dựng cộng đồng và tạo ra giá trị văn hóa cũng như kinh tế. 

Văn kiện nhấn mạnh rằng duy trì hệ thống chiếu rạp là lợi ích chung của toàn ngành: điện ảnh đa dạng cần rạp chiếu để phát triển, còn rạp chiếu cần sự đa dạng của tác phẩm để hoàn thành vai trò văn hóa, kinh tế và xã hội.

Điểm đáng chú ý nằm ở chữ "trải nghiệm". Nếu một bộ phim có thể được xem ở nhà, trên máy tính hoặc điện thoại, thì lý do để khán giả đến rạp không thể chỉ là "màn hình lớn hơn".

Rạp chiếu phải tạo ra cảm giác rằng bộ phim đó đáng để bước ra khỏi nhà và cùng người khác trải nghiệm.

Một buổi công chiếu đặc biệt. Một bộ phim lớn trở thành sự kiện. Một tác phẩm nghệ thuật được xem trong không gian tập thể. Một cuộc gặp gỡ giữa khán giả và nhà làm phim.

Những yếu tố đó không dễ bị sao chép bởi thuật toán. Đó cũng là lý do điện ảnh độc lập đặc biệt quan trọng.

Nếu rạp chỉ chiếu những tác phẩm có khả năng bảo đảm lượng khán giả lớn nhất, sự đa dạng sẽ dần thu hẹp. Nhưng nếu khán giả không đến xem những bộ phim khác biệt, rạp cũng khó duy trì chúng.

Vì vậy, hai phía phụ thuộc lẫn nhau. Không có khán giả, điện ảnh độc lập khó tồn tại. Không có điện ảnh đa dạng, rạp chiếu cũng mất một phần lý do tồn tại.

Lumière đã đặt mối quan hệ này vào cùng một bài toán thay vì nhìn rạp chiếu đơn thuần như một mắt xích kinh doanh.

Nhưng thách thức không chỉ đến từ nền tảng trực tuyến. Nó còn đến từ sự thay đổi của chính khán giả. Thế hệ trẻ lớn lên trong môi trường màn hình không nhất thiết quay lưng với điện ảnh. Vấn đề là họ có quá nhiều lựa chọn.

Một bộ phim muốn được lựa chọn phải có khả năng nổi bật giữa một biển nội dung.

Và đây là lúc xuất hiện một câu hỏi khác: ai sẽ giúp khán giả tìm thấy những bộ phim ấy?

Từ "khán giả" đến quyền được lựa chọn

Trong thời đại trước nền tảng số, nhà phê bình, liên hoan phim, nhà phát hành và hệ thống rạp đóng vai trò quan trọng trong việc đưa tác phẩm đến công chúng.

Ngày nay, thuật toán ngày càng trở thành một người trung gian. Khán giả mở nền tảng và nhận được một danh sách được cá nhân hóa. Họ không cần phải biết trước tên bộ phim. Hệ thống sẽ đề xuất.

Điều này rất tiện lợi, nhưng cũng đặt ra một câu hỏi về sự đa dạng. Nếu một tác phẩm chỉ được khán giả biết đến khi thuật toán đề xuất, ai thực sự đang lựa chọn?

Tuyên bố Lumière dành riêng một nguyên tắc cho "khả năng được khám phá", nhấn mạnh rằng trong môi trường nội dung dồi dào, việc các tác phẩm có thể được tìm thấy và lưu thông cân bằng đến công chúng quan trọng không kém quá trình sáng tạo. Văn kiện cũng lưu ý đến khả năng các hệ thống AI tự động ngày càng tham gia vào việc trung gian hóa quyền tiếp cận tác phẩm.

Điều này có thể trở thành một trong những vấn đề lớn nhất của điện ảnh trong thập niên tới.

Bởi một ngành công nghiệp có thể sản xuất hàng nghìn tác phẩm mới mỗi năm, nhưng nếu chỉ một nhóm nhỏ được thuật toán ưu tiên, thì sự phong phú trên lý thuyết không đồng nghĩa với sự đa dạng mà khán giả thực sự nhìn thấy.

Những nền điện ảnh nhỏ có thể gặp bất lợi. Những đạo diễn mới có thể khó tìm khán giả. Những câu chuyện không phù hợp với công thức phổ biến có thể bị đẩy xuống dưới hàng triệu lựa chọn khác.

Và khi AI giúp sản xuất hình ảnh với tốc độ ngày càng nhanh, vấn đề này có thể còn nghiêm trọng hơn. Càng nhiều nội dung được tạo ra, việc được nhìn thấy càng trở nên có giá trị.

Đó là lý do cuộc chiến giành khán giả không thể chỉ được giải quyết bằng quảng cáo. Ngành điện ảnh phải xây dựng lại cả con đường từ tác phẩm đến người xem.

Liên hoan phim cần tiếp tục vai trò phát hiện những tiếng nói mới. Rạp chiếu cần tạo ra trải nghiệm tập thể. Nhà phê bình và truyền thông cần giúp công chúng định hướng giữa biển nội dung. Nhà phát hành cần tìm những mô hình đưa phim nhỏ đến đúng khán giả. Các nền tảng phải tạo điều kiện để những tác phẩm khác biệt có cơ hội được khám phá.

Và ở phía cuối cùng của chuỗi đó là giáo dục. Đây có lẽ là phần có tầm nhìn xa nhất trong Lumière.

Tuyên bố của Hội nghị gọi giáo dục hình ảnh là một dạng năng lực đọc hiểu của thế kỷ 21. Nếu các thế kỷ trước từng đặt mục tiêu phổ cập khả năng đọc và viết, thì thời đại của hình ảnh đòi hỏi con người phải có khả năng hiểu, đánh giá và chủ động tương tác với hình ảnh.

Điều này không chỉ có nghĩa là dạy trẻ em về điện ảnh. Đó là dạy chúng hiểu một hình ảnh được tạo ra như thế nào, vì sao nó xuất hiện trước mắt mình, ai đứng phía sau nó và nó muốn tác động đến cảm xúc của người xem ra sao.

Trong một thế giới mà AI có thể tạo ra hình ảnh ngày càng chân thực, kỹ năng này càng trở nên quan trọng.

Một đứa trẻ có thể nhìn thấy hàng nghìn hình ảnh mỗi ngày nhưng không nhất thiết hiểu chúng. Lumière muốn biến việc biết nhìn thành một kỹ năng văn hóa.

Tuyên bố đề xuất cùng UNESCO và các quốc gia đối tác thúc đẩy một sáng kiến quốc tế về giáo dục hình ảnh, bắt đầu từ giáo dục sớm. Văn kiện cũng coi rạp chiếu là một không gian đặc biệt để con người học cách cùng nhau xem, thay vì mỗi người chìm trong một màn hình riêng.

Đây là một ý tưởng đáng chú ý bởi nó chuyển trọng tâm từ "làm thế nào để kéo khán giả đến với điện ảnh" sang một câu hỏi sâu hơn: Làm thế nào để tạo ra những thế hệ biết trân trọng điện ảnh?

Nếu câu trả lời chỉ là tiếp thị, ngành có thể giành được một vài mùa phim. Nếu câu trả lời là giáo dục, ngành có thể xây dựng khán giả cho nhiều thập niên.

Đó cũng là lúc rạp chiếu, trường học, gia đình, liên hoan phim, nhà làm phim và các nền tảng có thể trở thành những phần của cùng một hệ sinh thái.

Điện ảnh không thể buộc khán giả quay lại bằng cách chống lại mọi thay đổi của công nghệ. Nó phải chứng minh rằng có những trải nghiệm mà công nghệ cá nhân hóa không thể thay thế.

Có những câu chuyện cần được xem trên màn ảnh lớn. Có những bộ phim cần được thảo luận sau khi ánh đèn bật lên. Có những tác phẩm cần thời gian chứ không phải vài giây chú ý. Và có những hình ảnh chỉ thực sự có ý nghĩa khi con người cùng nhìn chúng.

Sau Lumière, cuộc chiến lớn nhất của điện ảnh vì thế không nhất thiết là chống lại mạng xã hội, nền tảng trực tuyến hay trò chơi điện tử. Đó là một cuộc chiến khó hơn: giành lại quyền lựa chọn của khán giả trong một thế giới có quá nhiều lựa chọn.

Ngành điện ảnh không thể kiểm soát toàn bộ thời gian của con người. Nhưng nó có thể khiến một phần thời gian ấy trở nên đáng giá. Đó là nơi tương lai của rạp chiếu, điện ảnh độc lập, các tác phẩm quốc tế và cả những bộ phim lớn gặp nhau. Bởi cuối cùng, một bộ phim chỉ thực sự sống khi có người muốn xem nó.

Và trong thời đại mà hình ảnh đã tràn ngập mọi màn hình, nhiệm vụ khó nhất của điện ảnh có thể không còn là tạo ra thêm một hình ảnh.

Mà là khiến con người dừng lại trước một hình ảnh, nhìn đủ lâu để nó trở thành một câu chuyện, và nhớ đủ lâu để nó trở thành một phần của văn hóa.