Ca khúc "Irreplaceable": Beyonce và nghệ thuật làm chủ âm nhạc

Thành công trong ngành công nghiệp âm nhạc đôi khi chứa đựng rất nhiều yếu tố tình cờ. Beyonce suýt thì bỏ qua hit lớn bậc nhất sự nghiệp của cô. Còn bản thân hit đó, nếu không có tài năng của Beyonce, có thể đã lặng lẽ mất hút trong dòng chảy thời gian.

Đó chính là câu chuyện về hit Irreplaceable (Không thể thay thế) đang rầm rộ trở lại nhân dịp kỷ niệm 20 năm album B'Day.

Vượt qua cả chính Beyonce

Khi Beyonce phát hành Irreplaceable, đã có nhiều đồn đoán về người thứ 3 chen vào giữa mối quan hệ của cô. Nếu tin đồn này là thật, nó hẳn sẽ vượt qua mọi mối tình tay ba ồn ào khác trong lịch sử nhạc đại chúng khi 3 người trong cuộc đều là những siêu sao hàng đầu thế giới.

Tuy nhiên, những tin đồn kiểu đó có thật hay không thực ra chẳng quan trọng. Đối với các ngôi sao nhạc pop, cách công chúng nhìn nhận mới là điều cốt yếu. Beyonce luôn là bậc thầy trong việc tạo ra sự kết nối giữa âm nhạc và hình ảnh của mình, và kho tàng ca khúc của cô chứa đầy những chuyện hư cấu. Nhưng dù thực hư thế nào, Beyonce rõ ràng rất biết cách tận dụng luồng dư luận đó.

Beyonce phát hành album solo thứ 2, B'Day, vào đúng sinh nhật lần thứ 25 của cô. Đĩa đơn đầu tiên là màn tái hợp với ê-kíp đã làm nên siêu hit trước đó của cô. Đĩa đơn thứ 2 - gai góc, dữ đội như 1 lời tuyên chiến đanh thép - dường như nhắm thẳng vào tình địch.

Nhưng Irreplaceable - đĩa đơn thứ 3 và cũng là hit lớn nhất từ album B'Day - rõ ràng không liên quan tới những đồn đoán. Người đàn ông phụ bạc trong ca khúc khác xa với người thực ngoài đời. Hơn nữa, Beyonce không phải là người sáng tác Irreplaceable. Dù có tên trong phần ghi công sáng tác và sản xuất, thực tế, cô chỉ thực hiện vài thay đổi nhỏ trên bản demo được gửi đến cho mình. Nhạc sĩ kiêm nhà sản xuất người Mỹ Ne-Yo mới là người viết toàn bộ lời cho Irreplaceable.

Dẫu vậy, cách công chúng nhìn nhận sự việc đôi khi khá kỳ lạ. Beyonce không phải là tác giả chính của Irreplaceable nhưng cô vẫn hoàn toàn chủ nhân của ca khúc này. Trước đó, Beyonce cũng đã tạo ra nhiều hit đình đám khai thác hình ảnh người phụ nữ bị phản bội và Irreplaceable đã tận dụng triệt để tin đồn đang lan truyền lúc bấy giờ.

Và rồi, Irreplaceable đã vượt xa khỏi ý nghĩa ban đầu để trở thành một điều gì đó hoàn toàn khác biệt. Nó là ca khúc không hoàn toàn thuộc về bất kỳ thể loại cụ thể nào. Nhờ đó, nó có thể được phát sóng trên vô số đài phát thanh khác nhau.

Ca khúc này đã vượt xa những lời đồn đoán và cả tầm vóc của chính album B'Day. Có thời điểm, Irreplaceable dường như còn nổi tiếng hơn cả bản thân Beyonce. Dù giờ đây vị thế đã khác, Irreplaceable vẫn tồn tại vượt thời gian và bối cảnh, trở thành một phần trong ngôn ngữ chung của âm nhạc đại chúng thế kỷ 21.

Nốt lạc quẻ vĩ đại

Beyonce từng không chắc chắn về Irreplaceable. Ngay từ khi mới bắt đầu sự nghiệp, cô đã ấp ủ ý tưởng lớn về việc xây dựng các album thành những tác phẩm có sự gắn kết chặt chẽ về mặt thông điệp. Khi nắm quyền kiểm soát nhiều hơn trong sự nghiệp, Beyonce đã hiện thực hóa ý tưởng đó.

Cô bước vào quá trình thực hiện B'Day với 1 định hướng âm thanh cụ thể trong đầu: Cô muốn tạo ra album toàn những ca khúc sôi động, mạnh mẽ mang đậm chất club - những ca khúc được sáng tác riêng cho cô.

Irreplaceable lại không nằm trong số đó. Beyonce hiểu rằng đây là 1 ca khúc tuyệt vời, nhưng cô cũng lo ngại nó sẽ không hòa hợp với tông màu chung của album. Kiến trúc sư âm thanh chủ chốt của cả album đã phải thuyết phục cô rằng "sẽ thật dại dột nếu không đưa ca khúc này vào album". Rất đơn giản: Nghe là biết nó sẽ thành hit!

Như đã nói, Beyonce không sáng tác Irreplaceable. Ca khúc bắt nguồn từ phần hợp âm guitar acoustic của bộ đôi Espionage người Na Uy. Họ đã gửi sáng tác còn dang dở của mình cho bộ đôi sáng tác và sản xuất người Na Uy là Stargate. Stargate liền thêm vào giai điệu này những tiếng bass, trống, dàn dây và nhiều lớp âm thanh khác.

Stargate khi đó đang hợp tác rất thành công với Ne-Yo, cùng nhau tạo ra nhiều hit lọt top đầu BXH. Thế nên, giai điệu mới lại được chuyển tiếp tới Ne-Yo.

Ne-Yo không hề nghĩ đến Beyonce khi viết lời và giai điệu cho Irreplaceable. Anh cũng chẳng nghĩ đến bất kỳ tình huống nào trong cuộc sống của chính mình. Ngược lại, anh lấy cảm hứng từ… lời kể của người dì sau khi bà bị bạn trai phản bội.

Ne-Yo cũng cho biết phần beat của Irreplaceable gợi cho anh nhớ đến nhạc đồng quê. Thế nên, anh đã nghĩ về những ngôi sao nhạc đồng quê như Shania Twain hay Faith Hill khi sáng tác ca khúc. Quả thật, lối kể chuyện trong Irreplaceable mang đậm chất đồng quê và đóng vai trò lớn cho thành công sau này. Trong đó, cô gái thể hiện rõ mình là người làm chủ tình huống, rằng "Em sẽ chẳng rơi 1 giọt nước mắt nào vì anh đâu/ Em cũng chẳng mất ngủ dù chỉ một chút/ Bởi sự thật là: Thay thế anh dễ dàng lắm".

Ban đầu, Ne-Yo cân nhắc giữ lại ca khúc cho riêng mình hoặc gửi cho nam ca sĩ, nhưng 1 chuyên gia tìm kiếm và phát triển tài năng chỉ ra rằng thông điệp ca khúc sẽ hiệu quả hơn nhiều nếu do phụ nữ thể hiện.

Dù sao đi nữa, Ne-Yo đã hát bản demo dưới góc nhìn của phụ nữ và ca khúc gần như đã hoàn thiện trọn vẹn khi anh thu âm bản demo. Sau khi nghe bản demo, Beyonce chỉ thử nghiệm và điều chỉnh đôi chút phần phối giọng cũng như lập trình tiếng trống.

Ở giai đoạn đó trong sự nghiệp, Beyonce chưa thật sự là 1 auteur (nghệ sĩ có dấu ấn sáng tạo rất rõ, gần như làm chủ toàn bộ tác phẩm), đôi khi giọng hát của cô vẫn có vẻ tách rời khỏi ca khúc mình thể hiện.

Nhưng ở Irreplaceable thì khác. Cô thực sự có màn trình diễn xuất sắc - vừa đanh thép, đầy cuốn hút, lại vừa thể hiện sự giận dữ tột độ. Cô xử lý những nốt cao đầy nội lực nhưng không bao giờ lạm dụng kỹ thuật thái quá. Thay vào đó, cô truyền tải trọn vẹn thông điệp làm chủ đầy dứt khoát và súc tích của ca khúc.

Không theo khuôn mẫu nào

Nhưng sự hoàn hảo của Irreplaceable không chỉ nằm ở cách Beyonce truyền tải lời ca khúc mà còn ở khâu sản xuất âm nhạc không tuân theo bất kỳ khuôn mẫu thể loại nào: Tiếng đàn guitar acoustic có thể gợi nhớ đến nhạc đồng quê, phần phối khí đàn dây mang đậm chất nhạc pop đương đại nhưng tiếng trống nền lại quá mạnh mẽ và sử dụng nhịp đảo phách đầy cá tính.

Kết quả là Irreplaceable không chỉ đứng đầu Billboard Hot 100 suốt 10 tuần liên tiếp mà còn chễm chệ ngồi No.1 BXH R&B và đạt thứ hạng cao trên nhiều BXH khác của Billboard. Thậm chí, phiên bản tiếng Tây Ban Nha còn lọt vào top 4 BXH nhạc Latin.

Phát hành vào ngày 17/10/2006, Irreplaceable đạt No.1 Hot 100 khoảng 1 tuần trước khi bộ phim chuyển thể từ vở nhạc kịch Broadway Dreamgirls ra rạp. Bộ phim được kỳ vọng sẽ thực sự mở ra sự nghiệp ngôi sao tại Hollywood cho Beyonce nhưng không thành.

Bạn diễn của cô mới là người giành giải Oscar cho Nữ diễn viên phụ xuất sắc nhất và nhanh chóng trở thành ngôi sao. Beyonce thể hiện ca khúc chủ đề Listen, được đề cử giải Ca khúc trong phim hay nhất nhưng cũng không thắng. Trong thời gian Dreamgirls bắt đầu công chiếu, No.1 trên BXH vẫn luôn là Irreplaceable.

Năm 2007, Hiệp hội các nhà soạn nhạc, tác giả và nhà xuất bản Mỹ đã vinh danh ca khúc Irreplaceable là một trong những ca khúc được biểu diễn nhiều nhất năm. Trang Pitchfork và Rolling Stone đưa ca khúc vào danh sách những ca khúc hay nhất thập niên 2000.

Irreplaceable cũng giành được nhiều giải thưởng, bao gồm giải Đĩa đơn R&B/Soul hay nhất của nữ nghệ sĩ tại giải Âm nhạc Soul Train năm 2007. Ngoài ra, ca khúc còn nhận được đề cử cho hạng mục Bản thu âm của năm tại Grammy 2008.

Nhìn lại, Irreplaceable quả thật thiếu ăn nhập với B'Day. Nó khá lệch so với những thử nghiệm âm nhạc táo bạo về mặt cấu trúc trong album mẹ và nhìn chung, an toàn hơn hầu hết các hit của Beyonce. Nhưng tất cả càng cho thấy phong cách thanh nhạc của Beyonce có sức nặng và tầm ảnh hưởng lớn đến nhường nào.

Sau Irreplaceable, Beyonce dường như muốn tìm kiếm 1 ca khúc thành công theo cách tương tự. Tuy nhiên, bản hit lớn nhất trong album tiếp theo lại là ca khúc mà Beyonce thử nghiệm tiết tấu độc đáo, lạ lẫm và thực sự dựa trên hình ảnh công chúng của mình.