Giữ chân người trẻ ở lại với sân khấu

Sau những năm tháng được đào tạo trong nhà trường, các đạo diễn, diễn viên trẻ cần cơ hội được làm nghề thực sự để rèn luyện và trưởng thành.

Được giao vai, dựng vở, cọ xát với khán giả, làm việc cùng những nghệ sĩ giàu kinh nghiệm là những trải nghiệm quan trọng, giúp người trẻ tích lũy bản lĩnh và từng bước gắn bó với nghề sân khấu. Trong bối cảnh sân khấu còn nhiều khó khăn, việc mở rộng không gian thực hành cho lớp đạo diễn, diễn viên trẻ không chỉ giúp họ rèn nghề, tích lũy bản lĩnh mà còn góp phần tạo động lực để họ tiếp tục gắn bó, từng bước sống được với nghề đã chọn.

* Những bài học thực tế đầu tiên

Từ một tác phẩm tốt nghiệp đến một vở diễn bán vé phục vụ công chúng, “Tiếng hát nửa đêm” của đạo diễn trẻ Nguyễn Hoàng Phúc cho thấy khoảng cách không nhỏ giữa bài tập trên giảng đường và thực tiễn nghề nghiệp. Với một đạo diễn mới “chân ướt, chân ráo” rời ghế nhà trường, cơ hội đưa tác phẩm lên sân khấu chuyên nghiệp không chỉ là dịp phô diễn khả năng sáng tạo, mà còn là lần đầu những kiến thức, ý tưởng được đặt trước yêu cầu thực tế của nghề và sự đánh giá trực tiếp của khán giả.

Theo đạo diễn Nguyễn Hoàng Phúc, từ gợi ý của Nghệ sĩ Nhân dân Mỹ Uyên, kịch bản tốt nghiệp “Tiếng hát nửa đêm” của anh được tiếp tục phát triển để đưa ra bán vé. Chính sự thay đổi về mục đích biểu diễn khiến đạo diễn trẻ nhận ra rằng một tác phẩm tốt nghiệp và một tác phẩm chuyên nghiệp là hai thử thách khác nhau.

“Lúc đầu mình rất hồi hộp, vì tính chất một vở tốt nghiệp sẽ khác một vở đưa ra bán vé, phục vụ công chúng. Khi đến với khán giả đại chúng, ngoài thông điệp muốn truyền tải, tác phẩm còn phải tính đến hiệu quả giải trí, cách kể chuyện và khả năng hấp dẫn người xem”, đạo diễn Nguyễn Hoàng Phúc chia sẻ.

Quá trình đưa tác phẩm ra sân khấu buộc Nguyễn Hoàng Phúc phải thích nghi với những yêu cầu cụ thể của không gian biểu diễn. Với đặc trưng sân khấu nhỏ, diễn viên sử dụng giọng thật, không có micro hỗ trợ, anh phải điều chỉnh cách dàn dựng, xử lý âm thanh, ánh sáng và lựa chọn diễn viên phù hợp. Qua đó, đạo diễn trẻ cũng nhận ra sáng tạo không chỉ cần ý tưởng mà còn đòi hỏi sự tiết chế và khả năng làm việc tập thể.

Không chỉ trao cơ hội cho Nguyễn Hoàng Phúc thực hiện tác phẩm đầu tay, “Tiếng hát nửa đêm” còn tạo điều kiện để nhiều diễn viên trẻ được thử sức trong những dạng vai khác nhau, đứng chung sân khấu với các nghệ sĩ giàu kinh nghiệm và trực tiếp đối diện với khán giả.

Diễn viên Hồng Đào cho biết, với vai bà thầy đồng, cô phải xử lý sao cho nhân vật vừa đủ bí ẩn, thuyết phục nhưng không bị cường điệu. Trong quá trình tập luyện, Hồng Đào phải tham khảo thêm tư liệu, tiếp nhận góp ý từ đạo diễn, nghệ sĩ và người cố vấn để điều chỉnh cách diễn. Vai diễn cũng đặt cô trước thử thách mới là múa lửa, đòi hỏi cả kỹ năng biểu diễn và yêu cầu bảo đảm an toàn trên sân khấu.

Theo Hồng Đào, điều khó là “diễn nhưng không được làm lố quá”, phải tạo được cảm giác khiến người xem “tin mà không tin”. Chính những yêu cầu cụ thể ấy giúp diễn viên trẻ rời khỏi khuôn khổ bài tập trên lớp để làm quen với áp lực thật của nghề: Từ nghiên cứu nhân vật, xử lý kỹ thuật, phối hợp với bạn diễn đến tiếp nhận phản ứng trực tiếp của công chúng.

Việc được giao vai và tham gia một tác phẩm bán vé vì vậy trở thành một quá trình cọ xát, sửa nghề và tích lũy kinh nghiệm. Với những nghệ sĩ trẻ mới ra trường, mỗi cơ hội đứng trên sân khấu chuyên nghiệp là dịp để biến kiến thức đã học thành kỹ năng, bản lĩnh và sự tự tin cho những vai diễn tiếp theo.

* Bài toán về “sân chơi” rèn nghề cho người trẻ

Trên thực tế, Nhà hát Kịch sân khấu nhỏ 5B nhiều năm qua đã tạo cơ hội rèn nghề cho nhiều lớp diễn viên, đạo diễn, biên kịch trẻ. Gần đây, vở “Ngôi nhà thiếu đàn bà” của cố tác giả, nhà văn Ngọc Linh do đạo diễn trẻ Hứa Mạnh Dũng dàn dựng, quy tụ nhiều gương mặt trẻ như Trần Đại Chính (vai Triều) và Nguyễn Đoàn Ngọc Diệp (vai Hạnh).

Theo Nghệ sĩ Nhân dân Mỹ Uyên, Giám đốc Nhà hát Kịch sân khấu nhỏ 5B, khoảng trống lớn đối với nhiều sinh viên nghệ thuật nằm ở giai đoạn sau tốt nghiệp. Dù đã có quá trình học tập, thực hiện tiểu phẩm và vở báo cáo trong nhà trường, nhưng khi ra xã hội, không phải ai cũng tìm được môi trường để tiếp tục cọ xát, làm nghề và phát triển năng lực.

Từ thực tế đó, Nghệ sĩ Nhân dân Mỹ Uyên cho rằng các sân khấu cần chủ động tạo điều kiện để người trẻ được làm nghề. “Với vai trò quản lý, tôi luôn muốn “chắp bước” cho các bạn trẻ mới ra trường, tạo điều kiện để các bạn được tham gia vở diễn, thử sức ở những dạng vai khác nhau hoặc đảm nhận những vị trí sáng tạo phù hợp. Chỉ khi được làm nghề thường xuyên, các bạn mới có thể rèn kỹ năng, tích lũy bản lĩnh và từng bước tìm được tiếng nói riêng của mình”, Nghệ sĩ Nhân dân Mỹ Uyên chia sẻ.

Nghề sân khấu vốn đòi hỏi quá trình thực hành lâu dài. Diễn viên cần được đứng trên sàn diễn để rèn tiếng nói, hình thể, khả năng phối hợp và giữ cảm xúc qua nhiều suất diễn; đạo diễn cần được trực tiếp dựng vở, làm việc với ê-kíp và chịu sự kiểm chứng của khán giả; biên kịch trẻ cũng cần nhìn thấy tác phẩm của mình được đưa lên sàn diễn để biết kịch bản vận hành ra sao trong thực tế.

Vì vậy, cơ hội dành cho người trẻ cần được duy trì thường xuyên, thay vì chỉ xuất hiện ở một số dự án hoặc thời điểm nhất định. Đây cũng là vấn đề đặt ra trong bối cảnh nhiều nghệ sĩ trẻ phải cân bằng giữa việc theo đuổi nghề áp lực mưu sinh. Khi cơ hội biểu diễn thưa thớt, khoảng thời gian giữa những lần được làm nghề kéo dài, tình yêu nghề rất dễ phải cạnh tranh với những lựa chọn ổn định hơn. Bởi vậy, để người trẻ tiếp tục gắn bó với sân khấu, bên cạnh đam mê, họ cần một môi trường đủ cơ hội để làm nghề thường xuyên, được thử sức, sửa sai, được nhìn thấy khả năng phát triển và từng bước sống được bằng chính công việc mình đã lựa chọn.

*Đồng hành để truyền nghề, giữ lửa

Nếu cơ hội "mở cánh cửa" cho người trẻ bước vào nghề thì sự đồng hành của thế hệ đi trước giúp họ đi vững hơn. Với sân khấu, truyền nghề không chỉ qua những lớp học hay lời chỉ dẫn, mà diễn ra ngay trong quá trình tập luyện, biểu diễn và cùng nhau xử lý từng tình huống cụ thể.

Nghệ sĩ Phương Bình cho biết, tại sân khấu 5B, các nghệ sĩ lớn tuổi luôn ý thức trách nhiệm hỗ trợ lớp trẻ, từ góp ý cách xử lý vai đến chia sẻ kinh nghiệm làm nghề. Ngay cả khi chưa đến lượt diễn, các diễn viên trẻ cũng được khuyến khích ngồi dưới quan sát đồng nghiệp và các nghệ sĩ đi trước để học hỏi. “Không phải mình không diễn là mình không xem”, nghệ sĩ nhấn mạnh.

Theo nghệ sĩ Phương Bình, việc trao cơ hội cũng cần phù hợp với năng lực và quá trình trưởng thành của mỗi người. Những diễn viên trẻ chưa nhiều kinh nghiệm cần đi từng bước, từ những vai phù hợp rồi mới tiếp tục nhận trách nhiệm lớn hơn khi thể hiện được sự nghiêm túc và tinh thần học hỏi. Qua đó, người trẻ không chỉ học kỹ thuật biểu diễn mà còn hình thành kỷ luật, thái độ và trách nhiệm với nghề.

Sự hiện diện của nhiều thế hệ trong cùng một tác phẩm cũng tạo môi trường để người trẻ học hỏi từ thực tế. Lớp nghệ sĩ trẻ mang đến năng lượng và cách nhìn mới, trong khi những nghệ sĩ đi trước chia sẻ kinh nghiệm, bản lĩnh sân khấu và cách ứng xử với nghề. Đây cũng là một cách truyền nghề tự nhiên, giúp những giá trị nghề nghiệp được tiếp nối qua từng thế hệ.

Nghệ sĩ Nhân dân Mỹ Uyên cho rằng bên cạnh lớp diễn viên trẻ vẫn cần những nghệ sĩ giàu kinh nghiệm làm “bệ đỡ”. Điều quan trọng là để người trẻ được diễn, được làm nghề thực sự và cảm nhận niềm vui khi đứng trên sân khấu. Theo nghệ sĩ, khi các bạn còn yêu nghề, còn muốn giữ lửa, những người đi trước vẫn cần sẵn sàng tạo điều kiện để họ tiếp tục thử sức.

Giữ người trẻ ở lại với sân khấu vì vậy không chỉ cần tình yêu nghề, mà còn cần những cơ hội làm nghề thực sự. Từ một vai diễn nhỏ, một tác phẩm đầu tay đến những trách nhiệm lớn hơn, mỗi lần được thử sức, tiếp nhận góp ý và sửa nghề đều góp phần giúp người trẻ tích lũy kinh nghiệm, bản lĩnh.

Nếu nhà trường đặt nền móng, thì sân khấu thực tế là nơi người trẻ tiếp tục hoàn thiện nghề nghiệp. Khi có cơ hội làm nghề, có người đi trước đồng hành và có không gian để phát triển, tình yêu sân khấu sẽ có thêm điểm tựa để người trẻ lựa chọn gắn bó lâu dài với nghề.