Trao truyền để tiếp nối di sản, bồi đắp đời sống văn hóa từ cộng đồng

Từ những buổi tập văn nghệ sau giờ lao động đến các chương trình giao lưu, biểu diễn phục vụ cộng đồng, đời sống văn hóa ở các khu dân cư trên địa bàn Phú Thọ đang được bồi đắp bằng những hoạt động gần gũi, thiết thực. 

Qua đó, người dân vừa có thêm không gian sinh hoạt, giao lưu, vừa góp phần gìn giữ, trao truyền những làn điệu dân ca, nghệ thuật truyền thống của quê hương.

Phong trào lan tỏa từ cơ sở

Ở nhiều khu dân cư, những buổi sinh hoạt văn nghệ, thể thao đã trở thành hoạt động quen thuộc, tạo không gian để người dân gặp gỡ, giao lưu và rèn luyện sau giờ lao động. Phong trào ngày càng thu hút đông đảo người dân tham gia. Đến tháng 6/2026, toàn tỉnh có hơn 4.300 đội văn nghệ quần chúng hoạt động thường xuyên, trung bình mỗi năm tổ chức khoảng 9.000 buổi biểu diễn phục vụ nhân dân.

Nội dung sinh hoạt cũng không ngừng được làm mới. Bên cạnh dân ca, dân vũ, âm nhạc truyền thống, các đội văn nghệ còn xây dựng chương trình phục vụ ngày lễ, sự kiện của địa phương; tổ chức giao lưu, hội thi, hội diễn và tham gia biểu diễn phục vụ du khách. Qua đó, hoạt động văn nghệ không chỉ là sân chơi mà còn góp phần giới thiệu những nét văn hóa đặc trưng của quê hương.

Trong dòng chảy ấy, các loại hình nghệ thuật truyền thống vẫn có vị trí riêng. Các làn điệu hát Xoan, hát chèo, hát văn, Trống quân Đức Bác, Thường rang, Bộ mẹng của người Mường, Keng Loóng của người Thái, trình diễn Chiêng Mường... được đưa vào luyện tập, biểu diễn. Mỗi buổi sinh hoạt cũng là dịp để các giá trị văn hóa được thực hành và trao truyền giữa các thế hệ.

Tại xã Xuân Lũng, cả 23 thôn đều duy trì các nhóm, đội văn nghệ. Đơn cử như Câu lạc bộ Dân ca và Nhạc truyền thống Tiên Kiên có 25 thành viên, duy trì luyện tập mỗi tuần một buổi. Những làn điệu quan họ, Hát Xoan, hát chèo cùng các ca khúc về quê hương, đất nước được các thành viên cùng nhau tập luyện, sau đó tham gia giao lưu với các câu lạc bộ ở địa phương khác.

Theo ông Lê Hữu Toàn, Phó Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Xuân Lũng, việc duy trì đa dạng các hoạt động văn hóa, thể thao ở cơ sở đã tạo thêm không gian sinh hoạt cho người dân, nhất là sau những giờ lao động. Các hoạt động được tổ chức phù hợp với từng lứa tuổi, gắn với phong trào "Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa" và cuộc vận động "Toàn dân đoàn kết xây dựng nông thôn mới, đô thị văn minh", qua đó từng bước hình thành nếp sinh hoạt văn hóa lành mạnh, góp phần xây dựng Xuân Lũng trở thành xã nông thôn mới nâng cao.

Với những người trực tiếp tham gia, mỗi buổi sinh hoạt còn là dịp để các thành viên gặp gỡ, chia sẻ niềm yêu thích và cùng nhau giữ gìn những làn điệu đã gắn bó với quê hương. Ông Trần Công Thụy, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Dân ca và Ca nhạc truyền thống xã Xuân Lũng (Tiên Kiên cũ) cho biết, việc duy trì luyện tập đều đặn giúp các thành viên có thêm cơ hội rèn luyện khả năng biểu diễn, giao lưu, đồng thời góp phần gìn giữ và trao truyền những làn điệu dân ca truyền thống.

Không khí sinh hoạt cộng đồng không chỉ được tạo nên từ tiếng hát mà tại các thôn, những hoạt động thể dục, thể thao còn được duy trì, tạo không gian rèn luyện sức khỏe, thư giãn sau giờ lao động và gặp gỡ, giao lưu. Các hoạt động không đặt nặng thành tích mà hướng đến niềm vui, sự gắn kết, góp phần tạo nên đời sống tinh thần phong phú ở khu dân cư.

Trao truyền để tiếp nối di sản

Cùng với việc duy trì hoạt động thường xuyên, nhiều câu lạc bộ còn chú trọng đưa văn hóa truyền thống đến gần hơn với cộng đồng, nhất là thế hệ trẻ. Mặc dù không phải nghệ nhân, cũng chưa từng qua trường lớp đào tạo bài bản, nhưng bà Hoàng Thị Minh Khai, trú tại khu 4, xã Thanh Ba có niềm say mê đặc biệt với hát Xoan. Từ những lần xem biểu diễn trên truyền hình, điệu Xoan dần trở nên quen thuộc và thôi thúc bà tìm tòi học hát, múa, diễn, sưu tầm các làn điệu; đồng thời vận động người dân cùng tham gia thành lập Câu lạc bộ Hát Xoan và Dân ca xã Thanh Ba.

Những ngày đầu, việc duy trì hoạt động của câu lạc bộ không đơn giản. Hát Xoan có cách hát, nhịp điệu khác với nhiều dòng dân ca quen thuộc; trang phục truyền thống giản dị cũng khiến việc tiếp cận với giới trẻ gặp không ít khó khăn. Tuy vậy, bằng sự kiên trì, từ 15 thành viên ban đầu, đến nay câu lạc bộ đã quy tụ 30 thành viên, chủ yếu ở độ tuổi từ 55 đến 60. Dù phần lớn thành viên đã lớn tuổi, nhưng với niềm đam mê và tâm huyết gìn giữ văn hóa dân gian, các thành viên vẫn duy trì luyện tập, biểu diễn và truyền dạy hát Xoan cho thế hệ trẻ.

Câu lạc bộ đã đạt nhiều giải thưởng tại các hội thi, hội diễn nghệ thuật truyền thống; tham gia biểu diễn, giao lưu tại Hà Nội và nhiều địa phương trong tỉnh. Đáng chú ý, câu lạc bộ chú trọng truyền dạy hát Xoan cho các học sinh từ tiểu học đến trung học phổ thông trên địa bàn. Nhiều học sinh ban đầu còn xa lạ với những làn điệu cổ, nhưng qua thời gian đã yêu thích, hát được và tham gia biểu diễn cùng các thành viên câu lạc bộ.

Thực tế từ Xuân Lũng, Thanh Ba cùng hàng nghìn đội, nhóm, câu lạc bộ trên địa bàn tỉnh cho thấy, sức sống của phong trào văn hóa, văn nghệ trước hết được tạo nên từ chính người dân. Khi các thế hệ cùng tham gia tập luyện, biểu diễn và trao truyền, văn hóa tiếp tục hiện diện trong đời sống thường ngày thay vì chỉ được lưu giữ trong những dịp lễ hội hay các chương trình biểu diễn.

Để những hoạt động ấy có thêm điều kiện duy trì, từ ngày 1/1/2026, Phú Thọ triển khai chính sách hỗ trợ kinh phí cho các đội văn nghệ quần chúng ở cơ sở giai đoạn 2026-2030. Theo đó, mỗi đội đủ điều kiện được hỗ trợ 4 triệu đồng/năm, tối đa 10 đội/xã, phường/năm. Nguồn kinh phí được sử dụng cho các nhu cầu thiết thực như trang phục, đạo cụ, nhạc cụ, thiết bị âm thanh, dàn dựng chương trình, tập luyện và biểu diễn. Các đội được hưởng chính sách phải có ít nhất 20 thành viên là người cư trú tại địa phương, duy trì sinh hoạt định kỳ và có hoạt động bảo tồn, phát huy nghệ thuật truyền thống hoặc phục vụ phát triển du lịch cộng đồng. Chính sách này cũng góp phần tháo gỡ khó khăn về kinh phí, đồng thời khuyến khích các đội duy trì hoạt động đều đặn, thực chất, phù hợp với thế mạnh của từng địa phương.

Theo bà Nguyễn Thị Linh Ngọc, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Phú Thọ, dù có chính sách hỗ trợ, yếu tố quyết định sức sống của phong trào vẫn là sự tham gia của người dân. Ngành Văn hóa sẽ tiếp tục hướng dẫn chuyên môn, tổ chức các hoạt động giao lưu, hội thi, hội diễn; đồng thời phát hiện, bồi dưỡng những hạt nhân có năng khiếu, chú trọng lực lượng trẻ để tạo sự tiếp nối.

Bà Nguyễn Thị Linh Ngọc cho rằng, tại các địa phương, việc khai thác hiệu quả hệ thống thiết chế văn hóa, duy trì sinh hoạt thường xuyên và xây dựng nội dung phù hợp với từng nhóm đối tượng được xác định là giải pháp quan trọng. Với những nơi có di sản, cần phát huy vai trò của nghệ nhân, tăng cường truyền dạy; những địa bàn có lợi thế du lịch có thể kết nối các chương trình biểu diễn với hoạt động trải nghiệm để qua đó đưa văn hóa địa phương đến gần hơn với du khách.

Từ một buổi tập văn nghệ ở thôn, một câu lạc bộ dân ca hay những làn điệu Xoan được cất lên trước công chúng, văn hóa đang được gìn giữ bằng sự tham gia của chính cộng đồng. Khi người dân vừa là người thực hành, vừa là người gìn giữ và lan tỏa, những giá trị truyền thống có thêm cơ hội được tiếp nối, làm mới và sống cùng nhịp sống hôm nay, góp phần bồi đắp đời sống văn hóa và bản sắc Đất Tổ.