Để trường nội trú thực sự là mái nhà

Những dãy phòng học, nhà ăn, khu nội trú khang trang mở ra điều kiện mới cho giáo dục vùng biên. Tuy nhiên, giá trị của mỗi công trình sẽ được đo bằng chất lượng của từng giờ học, bữa ăn đủ dinh dưỡng, giấc ngủ an toàn và sự tiến bộ của học sinh. Phía sau niềm vui đón chờ ngày khánh thành, khai giảng là hành trình lâu dài để trường phổ thông nội trú liên cấp thực sự trở thành mái nhà thứ hai của các em.

Từ phòng học đến nền nếp mới

Với 1.486 học sinh, trong đó 1.317 em ở nội trú, Trường Phổ thông nội trú liên cấp Tiểu học và THCS Minh Tân giống như một cộng đồng thu nhỏ. Từ sáng sớm đến tối, hoạt động trong trường diễn ra liên tục. Sau giờ học là giờ ăn, nghỉ, vui chơi, tự học, vệ sinh cá nhân và chuẩn bị cho ngày hôm sau. Mỗi khâu đều cần có người tổ chức, hướng dẫn và theo dõi.

Đối với học sinh tiểu học, nhiều em lần đầu rời gia đình trong thời gian dài. Những việc vốn có cha mẹ chăm lo giờ được thực hiện theo nền nếp chung. Có em chưa biết gấp chăn, sắp xếp quần áo; có em chưa quen ăn, ngủ đúng giờ; cũng có em nhớ nhà trong những đêm đầu tiên. Giáo viên vì thế tiếp tục công việc sau khi tiết học cuối cùng kết thúc, có mặt tại khu nội trú để hướng dẫn và giúp các em thích nghi.

Học sinh trung học cơ sở đã có khả năng tự lập tốt hơn nhưng lại bước vào giai đoạn có nhiều thay đổi về tâm lý. Các em cần được lắng nghe, tôn trọng và hướng dẫn cách ứng xử trong môi trường tập thể. Sự gần gũi của thầy cô, hoạt động vui chơi phù hợp và mối quan hệ thân thiện giữa bạn bè sẽ giúp khu nội trú bớt cảm giác xa lạ.

Mô hình liên cấp tạo thuận lợi để học sinh được học tập ổn định trong một môi trường từ tiểu học đến hết trung học cơ sở. Cơ sở vật chất tập trung cũng giúp tổ chức thư viện, phòng học bộ môn, hoạt động thể thao, văn nghệ và giáo dục kỹ năng phong phú hơn. Các em nhỏ có thể học hỏi từ anh chị lớn; học sinh trung học cơ sở hình thành ý thức chia sẻ, hỗ trợ những em ít tuổi hơn.

Tuy vậy, sự chênh lệch về độ tuổi đặt ra yêu cầu tổ chức sinh hoạt phù hợp. Khu ở, giờ nghỉ, chế độ dinh dưỡng và hoạt động ngoài giờ của học sinh tiểu học không thể hoàn toàn giống học sinh trung học cơ sở. Nhà trường phải xây dựng nền nếp chung nhưng vẫn quan tâm đến đặc điểm tâm lý, sức khỏe và khả năng tự phục vụ của từng lứa tuổi.

Với học sinh ở các thôn Hoàng Lỳ Pả, Mã Hoàng Phìn, quãng đường đến trường gần 20 km khiến việc đi về hằng ngày gặp nhiều khó khăn. Nội trú giúp các em bớt vất vả, nhưng để cha mẹ yên tâm gửi con ở lại trường, chất lượng chăm sóc phải được thể hiện qua từng công việc cụ thể. Phụ huynh cần biết con ăn uống thế nào, có hòa nhập với bạn bè hay không, lúc ốm được chăm sóc ra sao và kết quả học tập thay đổi như thế nào.

Chị Giàng Thị Mỷ, dân tộc Mông sinh sống ở thôn Hoàng Lỳ Pả cho biết, gia đình mong nhà trường thường xuyên trao đổi thông tin để cha mẹ nắm được tình hình của con. Mỗi lần con trở về nhà khỏe mạnh, tự tin hơn, biết tự sắp xếp đồ dùng và kể những câu chuyện vui ở trường sẽ là câu trả lời rõ nhất về hiệu quả của mô hình nội trú.

Em Vàng Thị Dí, ở thôn Hoàng Lỳ Pả, xã Minh Tân chia sẻ: "Nhà em cách trường gần 20 km nên những ngày mưa, việc đi học rất vất vả. Được ở nội trú, em sẽ không phải đi lại đường xa và có thêm thời gian học bài. Em cũng hơi nhớ nhà vì lần đầu sống xa bố mẹ, nhưng em mong được ở cùng các bạn, tập tự chăm sóc bản thân và cố gắng học thật tốt để bố mẹ yên tâm".

Sự phối hợp giữa nhà trường và gia đình không nên chỉ diễn ra khi học sinh vi phạm hoặc gặp khó khăn. Giáo viên cần nắm hoàn cảnh từng em, duy trì liên lạc với phụ huynh và kịp thời trao đổi khi học sinh có thay đổi về sức khỏe, tâm lý, khả năng học tập. Cha mẹ cũng cần giúp con hình thành tính tự lập, tôn trọng nền nếp của trường và duy trì thói quen học tập trong những ngày trở về gia đình.

Trẻ em đến trường từ nhiều thôn, bản, mang theo tiếng nói, phong tục và nếp sống của cộng đồng mình. Một số em mới vào lớp 1 chưa sử dụng tiếng Việt thành thạo, còn rụt rè khi giao tiếp trong môi trường đông người. Giáo viên cần kiên trì hỗ trợ ngôn ngữ, tạo cơ hội để học sinh nói, đọc, kể chuyện và thể hiện bản thân.

Các hoạt động giáo dục có thể bắt đầu từ chính đời sống gần gũi của học sinh: một làn điệu dân ca, hoa văn trên trang phục, câu chuyện về bản làng hay những tri thức trong lao động của cha mẹ. Khi văn hóa dân tộc hiện diện tự nhiên trong trường học, các em có thể tiếp nhận kiến thức mới mà vẫn giữ được sự gắn bó với gia đình và quê hương.

Bữa ăn, nguồn nước và sự an toàn

Trong chuyến kiểm tra tại Trường Phổ thông nội trú liên cấp Tiểu học và Trung học cơ sở Minh Tân sáng 4/9, Bí thư Tỉnh ủy Tuyên Quang Hầu A Lềnh dành thời gian xem xét hệ thống lọc nước, kho chứa lương thực, phòng ăn và điều kiện sinh hoạt của học sinh. Sự quan tâm đến từng khu vực cho thấy việc vận hành trường nội trú phải bắt đầu từ những nhu cầu thiết yếu nhất.

Với hơn 1.300 học sinh ăn, ở tập trung, bếp ăn của Trường Phổ thông nội trú liên cấp Tiểu học và THCS Minh Tân mỗi ngày phải chuẩn bị hàng nghìn suất ăn. Từ lựa chọn, vận chuyển, tiếp nhận, bảo quản thực phẩm đến chế biến, lưu mẫu thức ăn và vệ sinh dụng cụ đều cần một quy trình nghiêm ngặt. Chỉ một sơ suất nhỏ cũng có thể ảnh hưởng đến sức khỏe của nhiều học sinh.

Thực đơn phải phù hợp với độ tuổi, bảo đảm dinh dưỡng và được điều chỉnh theo mùa. Các em cần được ăn đủ, ăn sạch, đồng thời hình thành thói quen giữ gìn vệ sinh và không lãng phí thực phẩm. Giáo viên, nhân viên nhà bếp phải quan tâm cả những học sinh ăn kém, có bệnh nền hoặc chưa quen với khẩu phần tập thể. Trường Minh Tân sử dụng nguồn nước từ giếng khoan. Vì vậy, chất lượng nước cần được kiểm tra định kỳ; hệ thống lọc, bể chứa và đường ống phải được vệ sinh, bảo dưỡng thường xuyên. Nhà trường cũng cần có phương án dự phòng khi mất điện, thiếu nước hoặc thiết bị gặp sự cố để sinh hoạt của học sinh không bị gián đoạn.

Công tác y tế học đường phải tương xứng với quy mô nội trú. Ngoài sơ cứu và chăm sóc khi học sinh ốm, nhân viên y tế cần quản lý hồ sơ sức khỏe, theo dõi những trường hợp có bệnh nền, tổ chức phòng, chống dịch và hướng dẫn vệ sinh cá nhân. Giáo viên quản lý nội trú cũng phải nhận biết sớm các dấu hiệu bất thường về sức khỏe, tâm lý để kịp thời thông báo cho gia đình và cơ sở y tế. An toàn điện, phòng cháy, chữa cháy, phòng tránh tai nạn thương tích và bảo vệ trẻ em phải trở thành nội dung thường xuyên. Học sinh cần được hướng dẫn cách thoát hiểm, sử dụng thiết bị điện an toàn, phòng tránh đuối nước và ứng phó khi có mưa lớn, sạt lở hoặc thiên tai. Những kỹ năng ấy cần được thực hành định kỳ, phù hợp với từng độ tuổi.

Yêu cầu an toàn càng được thể hiện rõ tại Trường Phổ thông nội trú liên cấp Tiểu học và THCS Pà Vầy Sủ. Đến cuối tháng Tám, tiến độ tổng thể của công trình đạt trên 85%; các khối nhà H1, H2, H3 cơ bản hoàn thành. Lễ khai giảng năm học mới sẽ được tổ chức tại trường mới, nhưng sau buổi lễ, học sinh chưa chuyển ngay vào học tập, sinh hoạt.

Theo bà Nguyễn Thị Hồng Minh, Phó Trưởng phòng Văn hóa-Xã hội xã Pà Vầy Sủ, sau lễ khai giảng, học sinh tiếp tục học tập tại 4 cơ sở giáo dục gồm Bản Ngò, Nàn Ma, Cốc Pài và Pà Vầy Sủ. Học sinh tuyển sinh tại cơ sở nào sẽ học ở cơ sở đó; giáo viên được phân công theo địa bàn quen thuộc để bảo đảm hoạt động dạy học ổn định. Khi toàn bộ công trình hoàn thành, được nghiệm thu và bảo đảm an toàn, học sinh mới được chuyển về trường mới. Theo cam kết của đơn vị thi công, công trình dự kiến được bàn giao, đưa vào sử dụng từ ngày 30/10/2026.

Việc tổ chức lễ khai giảng tại trường mới là dấu mốc đáng nhớ, nhưng không đồng nghĩa với việc vội vàng đưa học sinh vào sử dụng những hạng mục đang tiếp tục hoàn thiện. Việc để học sinh học tại các cơ sở cũ thêm một thời gian có thể khiến nhà trường và địa phương phải tổ chức nhiều đầu mối, song đây là lựa chọn cần thiết để bảo đảm an toàn. Trong thời gian tiếp tục thi công, khu vực công trường phải được quản lý, vật liệu và máy móc không ảnh hưởng đến người dân, giáo viên, học sinh. Trước khi chuyển trường, từng hạng mục cần được kiểm tra kỹ về chất lượng, điện, nước, phòng cháy, chữa cháy, bếp ăn, khu nội trú và lối đi. Chỉ khi tất cả điều kiện đã sẵn sàng, việc đón học sinh mới có thể diễn ra đồng bộ.

Giữ học sinh ở lại với trường

Năm học 2026 - 2027, Trường Phổ thông nội trú liên cấp Tiểu học và THCS Pà Vầy Sủ dự kiến có 1.085 học sinh, trong đó khoảng 933 em ở nội trú. Do học sinh chưa tập trung về trường mới, số lượng nội trú sẽ tiếp tục được rà soát theo nhu cầu và điều kiện thực tế của từng gia đình. Hơn 900 học sinh nội trú đồng nghĩa với hàng trăm chỗ ở, hàng nghìn suất ăn mỗi ngày cùng khối lượng lớn công việc quản lý, chăm sóc. Bởi vậy, song song với hoàn thiện công trình, xã và nhà trường phải chuẩn bị đội ngũ giáo viên, nhân viên y tế, cấp dưỡng, bảo vệ và người phụ trách nội trú.

Theo bà Nguyễn Thị Hồng Minh, nhà trường hiện còn thiếu một giáo viên Tiếng Anh. Đối với nhân viên y tế học đường, địa phương dự kiến bố trí cán bộ có chuyên môn từ Trạm Y tế xã sang làm việc. Việc sử dụng nhân lực đúng chuyên ngành giúp theo dõi sức khỏe học sinh, giám sát vệ sinh, an toàn thực phẩm và xử lý kịp thời những tình huống phát sinh.

Bài toán đội ngũ tại Pà Vầy Sủ có quy mô nhỏ hơn Minh Tân nhưng cùng đặt ra một yêu cầu: cơ sở vật chất mới chỉ phát huy giá trị khi có đủ người vận hành. Minh Tân hiện dôi dư 10 giáo viên tiểu học nhưng thiếu 9 giáo viên trung học cơ sở, tập trung ở các môn Toán, Lịch sử, Vật lý, Tiếng Anh và Giáo dục công dân. Điều đó cho thấy việc sắp xếp đội ngũ cần được tính theo môn học, cấp học và quy mô lớp, thay vì chỉ cân đối tổng số biên chế.

Ông Bùi Quang Trí, Phó Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Tuyên Quang cho biết, ngành Giáo dục đang phối hợp với các địa phương rà soát giáo viên, sách giáo khoa, thiết bị, nơi ăn ở và các điều kiện bảo đảm an toàn cho học sinh. Việc điều động, bố trí lại giáo viên phải phù hợp với chuyên môn, hạn chế xáo trộn và bảo đảm chương trình được thực hiện đầy đủ. Trước mắt, một số môn học còn thiếu giáo viên có thể được khắc phục bằng điều động liên trường, bố trí dạy liên điểm hoặc tăng cường giáo viên từ nơi thừa sang nơi thiếu. Tuy nhiên, để chất lượng giáo dục ổn định lâu dài, mỗi trường vẫn cần một đội ngũ đủ về số lượng, phù hợp về cơ cấu và sẵn sàng gắn bó với địa bàn.

Chính sách dành cho giáo viên vùng cao vì vậy phải quan tâm cả điều kiện làm việc lẫn đời sống. Chỗ ở, nước sinh hoạt, đường đi, môi trường làm việc và cơ hội bồi dưỡng chuyên môn đều ảnh hưởng đến khả năng gắn bó của thầy cô. Khi giáo viên yên tâm với cuộc sống, họ mới có thể dành nhiều thời gian và tâm huyết cho học sinh. Đội ngũ làm việc trong trường nội trú còn cần được bồi dưỡng kỹ năng chăm sóc, tư vấn tâm lý và bảo vệ trẻ em. Không phải giáo viên nào cũng có sẵn kinh nghiệm quản lý hàng chục học sinh ngoài giờ lên lớp. Những tình huống như trẻ nhớ nhà, mâu thuẫn giữa bạn bè, ốm đau vào ban đêm hay khó hòa nhập đòi hỏi người phụ trách phải bình tĩnh, gần gũi và có phương pháp phù hợp.

Một trong những kỳ vọng lớn đối với hệ thống trường nội trú vùng biên là duy trì sĩ số, nâng cao chất lượng giáo dục. Khi được ăn ở tại trường, học sinh giảm những trở ngại về đường sá và thời tiết. Tuy nhiên, để các em muốn ở lại, trường học cần mang lại cảm giác an toàn, được tôn trọng và có niềm vui. Nếu khu nội trú chỉ có kỷ luật mà thiếu sự gần gũi, học sinh nhỏ tuổi dễ nhớ nhà và khó thích nghi. Nếu bữa ăn, giờ vui chơi hoặc cách tổ chức sinh hoạt chưa phù hợp, các em có thể ngại trở lại trường sau ngày nghỉ. Nền nếp vì thế cần được xây dựng bằng sự kiên trì và sẻ chia. Kỷ luật giúp học sinh hình thành thói quen tốt; tình cảm của thầy cô giúp các em tìm thấy sự thân thuộc dưới mái trường.

Hiệu quả của trường nội trú cũng không thể chỉ đánh giá qua số học sinh đến lớp hoặc điểm số cuối kỳ. Sự tiến bộ còn thể hiện ở khả năng sử dụng tiếng Việt, kỹ năng tự phục vụ, tinh thần hợp tác, sự tự tin và ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa. Có em tiến bộ vì đọc trôi chảy hơn; có em biết tự chuẩn bị sách vở; có em lần đầu mạnh dạn đứng trước tập thể. Những thay đổi tưởng nhỏ ấy tạo nền móng cho quá trình trưởng thành.

Từ 6 trường được triển khai trong giai đoạn đầu, tỉnh Tuyên Quang đang từng bước hình thành hệ thống trường phổ thông nội trú liên cấp tại 17 xã biên giới. Đây là nguồn lực lớn dành cho những địa bàn còn khó khăn, mở ra cơ hội thu hẹp khoảng cách về điều kiện học tập giữa miền núi với những vùng thuận lợi hơn. Công trình mới tạo nên điểm khởi đầu, còn chất lượng giáo dục được gây dựng qua từng ngày. Đó là sự tận tâm của người thầy, trách nhiệm của cán bộ quản lý, sự chu đáo của nhân viên nhà bếp, y tế, bảo vệ và niềm tin của mỗi gia đình. Tất cả cùng hướng tới mục tiêu để học sinh được sống an toàn, học tập tốt và lớn lên trong sự chăm sóc của cộng đồng.

Mai này, điều còn lại sau lễ khánh thành và ngày khai giảng sẽ không chỉ là hình ảnh những dãy lớp học khang trang giữa núi cao. Đó là bước chân học sinh đến trường đều đặn hơn, là những mùa đông các em không còn phải vượt đường xa trong giá rét, là ánh đèn phòng tự học sáng lên mỗi tối và sự yên tâm của cha mẹ nơi bản làng. Khi mỗi học sinh tìm thấy niềm vui trong học tập, biết tự chăm sóc bản thân và nuôi dưỡng ước mơ, trường nội trú mới thực sự trở thành mái nhà, mở rộng con đường đi tới tương lai cho trẻ em vùng biên./.