Nhà lao Hội An: Nơi niềm tin sắt son ngày đất nước nở hoa độc lập

Giữa lòng Di sản văn hóa thế giới, đô thị cổ Hội An có một di tích lịch sử cách mạng đặc biệt - Nhà lao Hội An (nơi từng giam cầm hàng ngàn chiến sĩ cách mạng và đồng bào yêu nước của thành phố Đà Nẵng và nhiều địa phương khác). 

Mỗi bức tường, song sắt và căn phòng giam ở đây đều thể hiện ý chí và lòng kiên trung của người chiến sĩ cách mạng được thử thách và tôi luyện, với niềm tin sắt son vào ngày đất nước sẽ nở hoa độc lập, kết trái tự do.

Tỏa sáng niềm tin cách mạng giữa chốn lao tù

Nằm nép mình trong một con hẻm của đường Lý Thường Kiệt, Nhà lao Hội An do đế quốc Mỹ và chính quyền tay sai xây dựng từ năm 1960 với tên gọi là "Nhà lao Xóm Mới" hay "Trung tâm cải huấn Quảng Nam". Đây được xem là chốn "địa ngục trần gian" đối với đồng bào, chiến sĩ của ta từ năm 1960 - 1975.

Trong không gian trưng bày tại Nhà lao Hội An có những bức chân dung đen trắng về những tù nhân yêu nước kiên trung do phía địch chụp lưu hồ sơ quản lý. Trong đó, có một gương mặt trẻ tuổi, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Võ Thị Hóa bị địch bắt giam vào nhà lao năm 1970. Năm nay đã ngoài 70 tuổi, dù đi lại khó khăn nhưng bà Võ Thị Hóa vẫn đến Nhà lao Hội An để chia sẻ câu chuyện về những năm tháng hoạt động cách mạng trên vùng tự do, ở giữa lòng địch và cả cuộc sống chốn lao tù cực khổ nhưng vẫn sáng ngời một niềm tin tất thắng vào cách mạng.

Khi 14 tuổi, bà Hóa đã tham gia làm liên lạc cho cách mạng ở địa phương; sau đó được tổ chức rút lên nội thành Hội An để làm cán bộ binh vận hợp pháp từ năm 1969, với nhiệm vụ xây dựng cơ sở trong vùng địch để lấy thông tin, sơ đồ địa hình, vận chuyển vũ khí từ vùng địch qua vùng giải phóng. Khi bị bắt vào Nhà lao Hội An, bà Hóa khi đó là một trong những tù nhân yêu nước nhỏ tuổi nhất ở đây.

Bà Hóa nhớ lại, dù phòng giam có diện tích nhỏ nhưng địch thường xuyên giam từ 50 - 60 người. Tù nhân phải nằm sát với nhau trên nền xi măng... Bên ngoài phòng giam, địch dựng các lớp rào ngăn cách, bố trí chôn nhiều quả mìn có sức công phá lớn để tiêu diệt tù nhân vượt ngục hoặc đột nhập vào. Tuy thiếu thốn, khắc nghiệt nhưng bên trong phòng giam vẫn ấm áp tình thương, tình đồng chí.

Gắn bó với công việc hướng dẫn viên tại Nhà lao Hội An nhiều năm, chị Trần Dương Vy Thảo không khỏi xúc động mỗi khi giới thiệu đến du khách về các hình thức tra tấn tù nhân chính trị yêu nước tại đây. Bên cạnh đó, địch còn tra tấn, khủng bố về mặt tinh thần như tổ chức các đợt sinh hoạt chính trị mị dân; đưa ra những ưu đãi về vật chất, tinh thần để mua chuộc, chiêu dụ tù nhân từ bỏ cách mạng, ly khai Đảng; đưa các tên tay sai trà trộn vào phòng giam nhằm thám thính, tố giác cán bộ cốt cán, phá vỡ các kế hoạch vượt ngục và các cuộc đấu tranh tập thể... Dù vậy, cán bộ, chiến sĩ và đồng bào ta không hề khuất phục và có nhiều tấm gương anh dũng sáng ngời trong chốn lao tù như: đồng chí Huỳnh Thị Kiển bị địch bắt giam vào Nhà lao Hội An năm 1967, bị bọn cai ngục cưa chân ba lần; hay đồng chí Nguyễn Thị Vân bị địch tra tấn liên tục trong 16 ngày, dùng dây xích móc vào xe, kéo lê trên đường phố Hội An để thị uy. Tuy nhiên, tất cả đều không làm lay chuyển được ý chí sắt đá, niềm tin sắt son vào cách mạng.

Lễ tang đặc biệt hướng về Bác

Trở lại thăm Nhà lao Hội An khi mái tóc đã bạc, bà Phạm Thị Thu không khỏi xúc động bởi bà là một trong những nữ phạm nhân có thời gian ở đây lâu nhất, 6 năm (1969 - 1975). Thời điểm đó, bà mới chỉ 14 tuổi. Tự tay mở hai lớp cửa của phòng giam, nhìn những bức tượng tái hiện cảnh cán bộ, chiến sĩ bị giam giữ, chịu cảnh tra tấn năm xưa, nhiều ký ức trong tâm trí bà lại ùa về.

Giác ngộ lý tưởng cách mạng từ sớm, bà Thu tham gia vào đội cảm tử cho Tổ quốc quyết sinh ở xã Cẩm Thanh, một vùng ngoại thành của Hội An. Trong quá trình hoạt động, cơ sở cách mạng bị lộ, địch phát hiện và bà bị bắt khi trong người đang mang theo hai kíp nổ và hai lá thư. Sau đó, địch đã tra tấn "thập tử, nhất sinh" để khai thác thông tin, nhưng không khuất phục được ý chí của bà. Chúng đưa bà vào giam tại Nhà lao Hội An. Tại đây, với sự tin tưởng của Đảng, bà Thu được phân công làm Bí thư Chi đoàn thanh niên, giúp liên lạc bí mật giữa các phòng giam.

Bà Thu nhớ lại, vào những ngày đầu mùa thu tháng 9/1969, không khí ở Nhà lao Hội An trở lên khác thường, địch đóng kín, khóa chặt cửa phòng giam và tăng cường tuần tra canh gác nhằm giữ bí mật không cho tù nhân biết tin Hồ Chủ tịch qua đời. Thông qua chiếc đài radio của cơ sở ta trong hàng ngũ địch, Đảng bộ nhà lao nắm được tin Bác mất và nhanh chóng thông báo cho các phòng giam, thống nhất tìm thời điểm thích hợp để tổ chức lễ truy điệu tưởng nhớ Bác.

Dù việc tổ chức lễ truy điệu Bác Hồ giữa chốn lao tù nguy hiểm đến tính mạng nhưng với lòng kính yêu và tiếc thương vô hạn, những người tù yêu nước đã vượt qua hiểm nguy để tham dự buổi lễ. Sáng sớm 6/9/1969, các tù nhân yêu nước với khăn trắng, đứng xếp hàng, hát Quốc ca và dành phút mặc niệm để tỏ lòng tiếc thương vô vàn đối với vị lãnh tụ dân tộc. Tuy buổi lễ được tổ chức bí mật, chớp nhoáng, song đến 6 giờ cùng ngày thì địch phát hiện, chúng cho bắt toàn bộ tù nhân bịt khăn trên đầu đi tra tấn nhằm tìm ra kẻ chủ mưu. Trước hành động của địch, những tù nhân yêu nước đã đấu tranh với lý lẽ sắc bén làm cho bọn giám thị phải đuối lý, song chúng tiếp tục mang số người đấu tranh phơi nắng dưới cột cờ ba ngày rồi mới cho về phòng giam.

Trong không khí ngày Tết độc lập 2/9 của dân tộc, bước theo những nhân chứng lịch sử như Anh hùng Lực lượng vũ trang Nhân dân Võ Thị Hóa và bà Phạm Thị Thu tới từng căn phòng giam tại Nhà lao Hội An, bạn Hà Nguyễn Huyền My như được sống lại với một phần hành trình lịch sử hào hùng của cả dân tộc để đi đến được bến bờ của độc lập và tự do. Bạn My xúc động chia sẻ, chạm tay lên những bức tường nhà lao, đặt bước chân vào khu xà lim biệt giam chật hẹp và trực tiếp nghe các bác nhân chứng chia sẻ câu chuyện, em mới cảm nhận hết được sự hi sinh lớn lao của các thế hệ cha anh đi trước để có được một nước Việt Nam hòa bình, thống nhất hôm nay. Đây chính là điểm tựa để thế hệ trẻ hôm nay tiếp bước xây dựng và bảo vệ Tổ quốc thân yêu.

Nhà lao Hội An là Di tích lịch sử văn hóa cấp thành phố do Trung tâm Bảo tồn Di sản văn hóa thế giới Hội An quản lý. Bà Nguyễn Thị Lệ Thương, Phó Trưởng phòng Bảo tàng di sản đô thị cổ Hội An cho biết, Hội An là trung tâm hành chính cấp tỉnh của chính quyền thực dân Pháp và chính quyền tay sai của đế quốc Mỹ. Do vậy, nơi đây được chọn xây nhiều nhà lao để đàn áp các phong trào đấu tranh yêu nước. Nhà lao đầu tiên được thực dân Pháp xây dựng tại số 145 - 147 Lý Thường Kiệt, tiếp đó là Nhà lao Thông Đăng và Nhà lao Hội An. Trong đó, hiện chỉ có Nhà lao Hội An là một trong những nhà tù lịch sử hiếm hoi ở thành phố Đà Nẵng cũng như miền Trung còn được bảo tồn gần như nguyên vẹn với đầy đủ các hạng mục kiến trúc, hiện vật và tư liệu quý. Thời gian tới, trung tâm sẽ hoàn thiện các hạng mục đầu tư tu bổ, tôn tạo và bổ sung thêm các tư liệu, hiện vật để nơi đây trở thành một không gian ký ức, giới thiệu đến du khách trong nước và quốc tế hiểu hơn về lịch sử đấu tranh yêu nước vĩ đại của dân tộc Việt Nam.