Chăm sóc sức khỏe ban ngày - giải pháp thích ứng với già hóa dân số

Việt Nam là một trong những quốc gia có tốc độ già hóa dân số nhanh hàng đầu thế giới. Thực tế "chưa giàu đã già" cùng với sự thay đổi nhanh chóng mô hình gia đình truyền thống đang đặt ra áp lực lên hệ thống an sinh xã hội và mạng lưới y tế.

* Áp lực từ tốc độ già hóa dân số

Việt Nam chính thức bước vào giai đoạn "già hóa dân số" từ năm 2011 khi tỷ lệ người từ 60 tuổi trở lên chiếm hơn 10% tổng dân số, dự báo sẽ chuyển sang giai đoạn "xã hội già" vào năm 2036. Nếu như các nước phát triển mất từ 50 đến 120 năm để thích ứng với quá trình chuyển đổi này, Việt Nam chỉ mất khoảng 25 năm.

Theo Phó Chủ tịch Hội Người cao tuổi Việt Nam Nguyễn Lam, già hóa dân số là xu thế toàn cầu tất yếu, không thể đảo ngược trong thế kỷ 21. Với đặc thù của một quốc gia đang phát triển, bước vào thời kỳ già hóa khi thu nhập bình quân chưa cao, áp lực đối với nước ta lớn hơn rất nhiều, đòi hỏi sự vào cuộc quyết liệt, chủ động của cả hệ thống chính trị, toàn xã hội cũng như việc mở rộng các chương trình hợp tác quốc tế.

Cùng với biến đổi nhân khẩu học, cấu trúc gia đình truyền thống nhiều thế hệ đang thu hẹp dần. Tỷ lệ người cao tuổi sống một mình hay chỉ sống cùng vợ hoặc chồng già yếu tăng nhanh, hiện chiếm khoảng 29,3% tổng số người cao tuổi trên cả nước. Gánh nặng bệnh tật ở nhóm dân số này cũng rất phức tạp khi có tới 95% người cao tuổi mắc ít nhất một bệnh mạn tính và đồng thời mắc nhiều bệnh lý khác.

Mặc dù nhu cầu hỗ trợ tăng cao, khả năng cung ứng dịch vụ chăm sóc người cao tuổi hiện nay vẫn hạn chế và mất cân đối. Khu vực công lập hiện có hơn 400 cơ sở trợ giúp xã hội nhưng do phải phục vụ nhiều nhóm đối tượng yếu thế khác nhau nên chỉ đáp ứng được khoảng 0,05% nhu cầu của người cao tuổi, chủ yếu là người có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn, không nơi nương tựa. Khu vực tư nhân đang trong giai đoạn đầu phát triển với số lượng cơ sở dưỡng lão được cấp phép còn hạn chế, phân bố lại không đều, tập trung chủ yếu tại các đô thị lớn. Mức phí dịch vụ tại các viện dưỡng lão tư nhân dao động phổ biến từ 10-25 triệu đồng mỗi tháng, khá cao so với thu nhập bình quân của đại đa số gia đình. Đáng chú ý, chi phí y tế trực tiếp cho một người cao tuổi ước tính cao gấp 7-10 lần so với người trẻ tuổi do thời gian nằm viện kéo dài, mắc nhiều bệnh, sử dụng nhiều loại thuốc, kỹ thuật can thiệp phức tạp cũng tạo thêm áp lực tài chính đáng kể.

*Đa dạng mô hình chăm sóc sức khỏe người cao tuổi

Phân tích dưới góc độ chuyên môn, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Viết Lực, Phó Giám đốc Bệnh viện Lão khoa Trung ương, Phó Chủ tịch Hội Lão khoa Việt Nam chỉ rõ, việc người cao tuổi mắc đồng thời nhiều bệnh lý mạn tính, triệu chứng lâm sàng thường không điển hình khiến quá trình chẩn đoán, điều trị gặp nhiều trở ngại. Theo khảo sát của Bệnh viện Lão khoa Trung ương tại các vùng miền, trung bình một người cao tuổi Việt Nam mắc từ 6 đến 7 bệnh lý hoặc rối loạn cùng một lúc, kèm theo nguy cơ tai biến khi sử dụng nhiều loại thuốc.

Một trong những thách thức lớn của già hóa dân số đối với hệ thống y tế là nguy cơ tàn phế ở người cao tuổi ngày càng gia tăng. Nhiều bệnh lý mạn tính nếu không được kiểm soát tốt, hoặc khi người bệnh phải đối mặt với sự thay đổi môi trường sống đột ngột, sẽ nhanh chóng làm mất khả năng tự chủ sinh hoạt. Việc mất tính độc lập trong các hoạt động hằng ngày không chỉ làm suy giảm nghiêm trọng chất lượng cuộc sống mà còn biến người cao tuổi thành đối tượng phụ thuộc hoàn toàn vào hệ thống trợ giúp xã hội. Do đó, công tác lão khoa vừa phải xử lý các đợt bệnh cấp tính, vừa phải cung cấp chuỗi cung ứng dịch vụ khép kín như phục hồi chức năng, lao động trị liệu, dinh dưỡng, hướng dẫn kỹ năng tự chăm sóc...

Để giải quyết các thách thức này, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Viết Lực đề xuất nhóm giải pháp trọng tâm nhằm củng cố mạng lưới y tế chuyên ngành và nâng cao năng lực chăm sóc từ tuyến cơ sở. Theo đó, ngành Y tế cần từng bước thành lập bệnh viện lão khoa tuyến tỉnh, phát triển các khoa lão, phòng khám lão khoa chuyên sâu, vận hành các đội lão khoa di động trong các bệnh viện; nâng cao năng lực y tế cơ sở thông qua việc lập hồ sơ quản lý sức khỏe định kỳ, phát hiện sớm nguy cơ tàn phế, hướng dẫn sử dụng thuốc an toàn.

Về đào tạo nhân lực, các cơ sở giáo dục y khoa cần thành lập bộ môn Lão khoa tại các trường đại học y, đào tạo bài bản đội ngũ bác sĩ, điều dưỡng, xây dựng chương trình đào tạo chính quy cho nhân viên trợ giúp xã hội và người chăm sóc tại gia đình. Công tác nghiên cứu khoa học chuyên ngành, hợp tác quốc tế trong lĩnh vực này cũng cần được đẩy mạnh song song với các chương trình truyền thông nâng cao nhận thức cộng đồng về dinh dưỡng hợp lý, vận động thể lực, phòng ngừa các bệnh mạn tính như tim mạch, đái tháo đường, Alzheimer…

Ngoài ra cần phát triển mô hình chăm sóc sức khỏe tại cộng đồng, từng bước xây dựng hệ thống nhà dưỡng lão, nhất là các cơ sở có chăm sóc y tế, phát triển các khu chung cư dành cho người cao tuổi và các trung tâm ban ngày cung cấp dịch vụ xã hội. Các cơ quan chức năng cần nghiên cứu hoàn thiện bảo hiểm y tế, bảo hiểm xã hội và các gói bảo hiểm chăm sóc tuổi già chuyên biệt nhằm hỗ trợ người dân chi trả chi phí chăm sóc dài hạn.

Về lâu dài, mục tiêu quan trọng là giúp người cao tuổi tiếp tục sống tại gia đình, cộng đồng trong thời gian dài nhất có thể. Theo chuyên gia, muốn hiện thực hóa mục tiêu này, hệ thống dịch vụ hỗ trợ tại nhà cần được thị trường hóa, đa dạng hóa với nhiều tiện ích như dọn dẹp vệ sinh, đi chợ, cung cấp suất ăn dinh dưỡng, điều dưỡng tại nhà, phục hồi chức năng, dịch vụ trông nom theo giờ, cung ứng các thiết bị hỗ trợ vận động.

Điểm sáng nổi bật trong giải pháp chăm sóc cộng đồng hiện nay là mô hình cơ sở chăm sóc sức khỏe ban ngày theo phương thức "sáng đi, chiều về" đang được thành phố Hà Nội thí điểm mở rộng tại các phường, xã như Long Biên, Đống Đa, Tây Hồ, Quốc Oai, Việt Hưng và Phúc Thịnh. Khác với các viện dưỡng lão hay cơ sở lưu trú dài hạn, mô hình này không tổ chức lưu trú qua đêm, cho phép người cao tuổi được theo dõi chỉ số sức khỏe, quản lý bệnh mạn tính, tư vấn dinh dưỡng, tập phục hồi chức năng, giao lưu sinh hoạt văn hóa trước khi trở về nhà vào cuối ngày.

Mô hình tập trung vào hai nhóm nhiệm vụ chính, đó là chăm sóc toàn diện sức khỏe thể chất, tinh thần cho người cao tuổi, gắn việc theo dõi, quản lý với hồ sơ sức khỏe toàn dân; đồng thời hướng tới phát huy vai trò, năng lực của người cao tuổi, tạo điều kiện để họ chia sẻ kinh nghiệm, tham gia các hoạt động cộng đồng và tiếp tục đóng góp cho xã hội.

Cách tiếp cận linh hoạt này cũng giúp kết nối chặt chẽ giữa y tế cơ sở, nhân viên xã hội và gia đình, vừa giảm tải cho các cơ sở nội trú, vừa tối ưu hóa chi phí của người dân. Việc chủ động xây dựng một hệ sinh thái chăm sóc đa tầng, kết hợp hài hòa giữa y tế chuyên sâu, mạng lưới an sinh xã hội và dịch vụ cộng đồng giúp Việt Nam vững vàng vượt qua áp lực già hóa dân số, đảm bảo cho người cao tuổi được chăm sóc toàn diện, sống vui khỏe trong một xã hội nhân văn.