Alexandria mở kho cổ vật bị lãng quên, hé lộ đời sống 2.000 năm trước

Sau nhiều năm nằm trong kho bảo quản, 21 hiện vật lần đầu được đưa ra ánh sáng tại Bảo tàng Hy Lạp - La Mã ở Alexandria (Ai Cập).

Từ những đồng tiền, đèn dầu, đồ gốm đến giấy cói, mảnh gốm khắc chữ và các hiện vật khảo cổ dưới nước, cuộc trưng bày mới đang mở ra một lát cắt sống động về đời sống, giao thương và văn hóa của thành phố bên bờ Địa Trung Hải cách đây khoảng 2.000 năm.

Những hiện vật bước ra từ bóng tối

Alexandria từ lâu được biết đến như một trong những đô thị quan trọng nhất của thế giới cổ đại, nơi những dòng người, ngôn ngữ và nền văn hóa khác nhau gặp gỡ bên Địa Trung Hải. Nhưng càng đào sâu vào quá khứ, các nhà khảo cổ càng nhận ra rằng lịch sử của thành phố không chỉ nằm ở những công trình đồ sộ hay những nhân vật nổi tiếng. Đôi khi, câu chuyện thuyết phục nhất lại được kể bằng những món đồ rất nhỏ: một chiếc đèn từng soi sáng căn phòng, một đồng tiền từng được trao tay ngoài phố hay một mảnh giấy cói ghi lại vài dòng chữ của người sống cách chúng ta hàng thiên niên kỷ.

Đó cũng là tinh thần của cuộc triển lãm Alexandria… Identity and Culture Through Time (Alexandria… Bản sắc và văn hóa qua thời gian) vừa khai mạc tại Bảo tàng Hy Lạp - La Mã ở Alexandria. Đây là triển lãm khảo cổ tạm thời đầu tiên của bảo tàng kể từ khi được mở cửa trở lại vào năm 2023, đồng thời đánh dấu một bước chuyển đáng chú ý trong cách những bộ sưu tập lâu nay nằm trong kho được đưa đến gần công chúng hơn.

Điểm gây chú ý nhất là 21 hiện vật được lựa chọn từ các kho của bảo tàng và lần đầu tiên được trưng bày trước công chúng.

Nhìn qua, đây không phải một cuộc trình diễn chỉ tập trung vào những báu vật có vẻ ngoài choáng ngợp. Các hiện vật được lựa chọn gồm tiền cổ, đèn, đồ gốm, những phát hiện khảo cổ dưới nước từ vịnh Abu Qir, cùng giấy cói, mảnh gốm hoặc mảnh vật liệu ghi chữ và nhãn xác ướp mang văn tự Hy Lạp. Chính sự đa dạng ấy tạo nên một bức tranh gần gũi hơn về Alexandria cổ đại.

Những món đồ bình dị ấy có thể không mang vẻ huyền bí như các lăng mộ hay tượng khổng lồ, nhưng lại giúp các nhà nghiên cứu trả lời những câu hỏi rất đời thường: Người Alexandria mua bán như thế nào? Họ sử dụng loại tiền gì? Ánh sáng trong các ngôi nhà được tạo ra ra sao? Họ dùng những vật dụng nào trong sinh hoạt? Những người sống trong thành phố giao tiếp bằng ngôn ngữ nào? Hoạt động thương mại và đời sống tinh thần được phản ánh như thế nào qua chữ viết?

Bởi vậy, triển lãm không chỉ kể câu chuyện về "một thành phố cổ", mà cố gắng đưa người xem đến gần hơn với những con người từng sống trong thành phố ấy.

Đặc biệt, các văn bản và chữ khắc Hy Lạp - La Mã giữ vai trò quan trọng trong cách tiếp cận này. Chúng không đơn thuần là những dòng chữ cổ khó tiếp cận mà là nguồn tư liệu giúp các nhà nghiên cứu phục dựng những khía cạnh cụ thể của đời sống xã hội. Bảo tàng nhấn mạnh vai trò của dịch thuật trong việc giải mã các văn bản và qua đó bảo tồn ký ức văn hóa của Alexandria.

Từ một chiếc đèn, đồng tiền đến câu chuyện về cả thành phố

Điều khiến Alexandria trở thành một địa điểm đặc biệt đối với giới khảo cổ chính là vị trí của thành phố trong lịch sử Địa Trung Hải. Được thành lập vào năm 331 trước Công nguyên dưới thời Alexander Đại đế, Alexandria nhanh chóng phát triển thành trung tâm chính trị, thương mại, học thuật và văn hóa quan trọng. Thành phố tiếp tục giữ vai trò nổi bật dưới các triều đại Hy Lạp hóa và thời La Mã.

Qua hàng thế kỷ, Alexandria trở thành nơi giao thoa giữa nhiều truyền thống. Người Hy Lạp, Ai Cập và La Mã cùng để lại dấu ấn trong kiến trúc, ngôn ngữ, tôn giáo, nghệ thuật và đời sống thường nhật. Chính vì vậy, mỗi hiện vật khảo cổ tại đây có thể mang trong nó nhiều lớp ý nghĩa.

Một đồng tiền chẳng hạn, trước hết là vật dùng để trao đổi. Nhưng với nhà khảo cổ, nó còn có thể cung cấp thông tin về quyền lực chính trị, hệ thống kinh tế, hình ảnh được tôn vinh và phạm vi giao thương của một thời kỳ. Một chiếc đèn dầu lại có thể giúp hình dung không gian sinh hoạt trong các gia đình. Đồ gốm cho thấy thói quen sử dụng vật dụng, lưu trữ hoặc vận chuyển hàng hóa. Trong khi đó, giấy cói và những vật mang chữ lại mở ra một thế giới khác: thế giới của ngôn ngữ, hành chính, giao tiếp và ký ức.

Những hiện vật được đưa ra lần này vì thế có giá trị không chỉ ở tuổi đời mà còn ở khả năng kết nối những mảnh ghép nhỏ thành một bức tranh lớn về xã hội cổ đại.

Đáng chú ý, bộ sưu tập còn có các hiện vật khảo cổ dưới nước được tìm thấy tại vịnh Abu Qir. Khu vực ngoài khơi Alexandria từ lâu là một trong những địa điểm quan trọng của khảo cổ học dưới nước tại Ai Cập. Những dấu tích nằm dưới biển giúp giới nghiên cứu tìm hiểu thêm về mối quan hệ giữa Alexandria với môi trường biển, hoạt động hàng hải và mạng lưới giao thương của thành phố. Sự hiện diện của nhóm hiện vật này trong triển lãm khiến câu chuyện về Alexandria không bị giới hạn trong những con phố và công trình trên đất liền, mà mở rộng ra cả không gian biển từng góp phần tạo nên sức mạnh của đô thị cổ.

Theo ông Ahmed Hamida, người đứng đầu lĩnh vực bảo tàng thuộc Hội đồng Tối cao về Cổ vật Ai Cập, đây là triển lãm đầu tiên trong một chuỗi trưng bày tạm thời được lên kế hoạch nhằm giới thiệu các bộ sưu tập của bảo tàng từ nhiều góc nhìn khác nhau. Mục tiêu quan trọng là đưa những hiện vật được lưu giữ trong kho đến với công chúng, đồng thời nhấn mạnh vị trí của Alexandria như một điểm gặp gỡ lịch sử giữa các nền văn minh và văn hóa.

Cách làm này phản ánh một xu hướng ngày càng rõ trong hoạt động bảo tàng: kho lưu trữ không còn được xem đơn thuần là nơi cất giữ những hiện vật chưa được trưng bày. Mỗi hiện vật nằm trong đó có thể là một nguồn dữ liệu quan trọng, và khi được đặt trong đúng bối cảnh, nó có khả năng kể một câu chuyện mà những vật phẩm nổi tiếng đôi khi không thể kể.

Không chỉ mở kho, Alexandria đang mở lại một phần ký ức

Triển lãm mới tại Bảo tàng Hy Lạp - La Mã không phải hoạt động duy nhất cho thấy những nỗ lực gần đây nhằm làm sống lại ký ức khảo cổ của Alexandria.

Từ tháng 4, Bảo tàng Cổ vật thuộc Thư viện Alexandria cũng tổ chức triển lãm Twenty Years of Excavations in Shallalat Gardens (2006–2026), qua đó giới thiệu thành quả của hai thập niên khai quật tại khu vườn Shallalat. Cuộc trưng bày tập trung vào những phát hiện giúp làm rõ lịch sử và địa hình của Alexandria cổ đại qua nhiều giai đoạn.

Trong số các phát hiện đáng chú ý có một pho tượng thời Hy Lạp hóa được cho nhiều khả năng là Alexander Đại đế, dấu tích của một công trình công cộng quy mô lớn, một phần tuyến đường La Mã quan trọng, một đoạn đường Hoàng gia thời Hy Lạp hóa và một đường hầm ngầm lớn. Những dấu tích này cung cấp thêm bằng chứng về địa hình khu vực Hoàng gia của Alexandria cổ đại. Triển lãm được lên lịch kéo dài đến ngày 24/10/2026.

Hai cuộc trưng bày, dù có cách tiếp cận khác nhau, cùng gợi ra một điều: Alexandria vẫn còn rất nhiều câu chuyện chưa được kể hết.

Nếu triển lãm về Shallalat Gardens giúp giới khảo cổ nhìn lại cấu trúc đô thị và không gian quyền lực của thành phố, thì "Alexandria… Bản sắc và văn hóa qua thời gian" lại đưa ống kính xuống gần mặt đất hơn, hướng tới những vật dụng từng hiện diện trong đời sống thường nhật.

Đây cũng là cách tiếp cận đặc biệt hấp dẫn với công chúng hiện đại. Những tên tuổi lớn, những tượng đài và các công trình huyền thoại có thể tạo ra sức hút ban đầu, nhưng chính những món đồ nhỏ bé mới khiến lịch sử trở nên gần gũi.

Một chiếc đèn dầu có thể khiến người xem hình dung về một buổi tối trong căn nhà cổ. Một đồng tiền có thể gợi ra hình ảnh người mua và người bán gặp nhau tại khu chợ. Một mảnh giấy cói có chữ có thể đưa người xem đến gần hơn với một người từng cầm bút cách đây hàng nghìn năm.

Ở đó, khảo cổ học không còn chỉ là câu chuyện về việc tìm thấy thứ gì dưới lòng đất. Đó là quá trình ghép lại những mảnh ký ức để hiểu con người.

Với Alexandria, công việc ấy đặc biệt quan trọng. Thành phố đã trải qua những biến động lớn của lịch sử, nhưng dấu vết của các cộng đồng từng sinh sống tại đây vẫn tồn tại trong các lớp đất, những hiện vật dưới biển, các kho bảo tàng và những dòng chữ cổ. Mỗi cuộc khai quật, mỗi lần mở kho, mỗi hiện vật lần đầu được đưa ra ánh sáng đều bổ sung thêm một mảnh ghép cho câu chuyện ấy.

Triển lãm mới vì thế có thể được xem như một lời nhắc rằng lịch sử Alexandria chưa bao giờ thực sự "nằm yên" trong các bảo tàng. Nó vẫn đang được đọc lại, giải mã và kể lại bằng những phương pháp mới.

Và trong số 21 hiện vật vừa bước ra khỏi kho, có thể không có món đồ nào đủ sức thay đổi toàn bộ cách thế giới nhìn về Alexandria. Nhưng khi đặt chúng cạnh nhau, những đồng tiền, chiếc đèn, bình gốm, giấy cói và dấu tích dưới nước lại tạo nên điều có giá trị hơn: một bức chân dung đời thường của Alexandria cổ đại, nơi lịch sử không chỉ được tạo nên bởi các vị vua, học giả hay những công trình vĩ đại, mà còn bởi hàng nghìn con người bình thường đã sống, làm việc, buôn bán, viết lách và để lại dấu vết của mình bên bờ Địa Trung Hải.

Như vậy, sau khoảng 2.000 năm, những hiện vật từng thuộc về một đời sống đã biến mất vẫn có thể khiến con người hôm nay hình dung được thành phố cổ từng nhộn nhịp như thế nào.

Và Alexandria, một lần nữa, đang kể lại câu chuyện của mình — không bằng những huyền thoại xa xôi, mà bằng chính những dấu vết rất nhỏ còn sót lại của con người.