Ludwig Göransson hé lộ cuộc hành trình âm nhạc kỳ lạ trong bom tấn "The Odyssey"

Trong phim bom tấn The Odyssey, Christopher Nolan không chỉ đưa sử thi Homer lên màn ảnh bằng quy mô IMAX khổng lồ mà còn muốn khán giả "nghe thấy" một thế giới Hy Lạp cổ đại chưa từng được tái hiện theo cách quen thuộc.

Đảm nhận nhiệm vụ ấy là Ludwig Göransson – nhà soạn nhạc 41 tuổi vừa giành Oscar 2026 cho Sinners, đồng thời là chủ nhân của ba tượng vàng Oscar – người đã từ chối lối viết nhạc giao hưởng quen thuộc để tìm kiếm âm thanh từ đàn lia, aulos, những chiếc chiêng đồng và cả các truyền thống thanh nhạc cổ xưa.

Khi Nolan muốn Hy Lạp cổ đại không chỉ được nhìn mà còn phải được nghe

Với The Odyssey, Nolan đứng trước một bài toán đặc biệt: làm thế nào để kể lại một trong những sử thi lâu đời nhất của nhân loại mà không biến bộ phim thành một phiên bản khác của những tác phẩm kiếm và sandal quen thuộc? Đạo diễn muốn thế giới của Odysseus vừa có cảm giác cổ xưa, vừa mang một sức sống đương đại. Và âm nhạc trở thành một trong những chìa khóa quan trọng nhất.

Ludwig Göransson, người từng cộng tác với Nolan trong Tenet và Oppenheimer, được giao nhiệm vụ xây dựng thế giới âm thanh ấy. Trong một đoạn phim hậu trường giới thiệu quá trình thực hiện nhạc phim, Göransson cho biết ngay từ cuộc trao đổi đầu tiên, Nolan đã muốn âm nhạc phải "hoàn toàn độc đáo": không sử dụng dàn nhạc giao hưởng truyền thống và tránh những âm thanh mà khán giả từng nghe trong các bộ phim lấy bối cảnh cổ đại.

Đây là một quyết định có tính định hướng rất rõ. Dàn nhạc giao hưởng đã trở thành một phần quen thuộc của ngôn ngữ điện ảnh sử thi: những lớp dây dày, đồng kim loại vang dội, tiếng trống dồn dập thường được dùng để báo hiệu chiến trận, quyền lực hoặc những khoảnh khắc bi tráng. Nhưng Nolan muốn The Odyssey có một thế giới riêng, thay vì chỉ tái sử dụng công thức đó.

"Không giống như dàn nhạc từng tồn tại vào thời điểm ấy" - Göransson giải thích trong một cuộc trò chuyện với báo giới. Với anh, yêu cầu không dùng dàn nhạc vừa là thách thức, vừa mở ra cơ hội để thử nghiệm một thứ âm thanh khác hẳn.

Göransson vì thế bắt đầu đi sâu vào nghiên cứu âm nhạc và nhạc cụ của Hy Lạp cổ đại. Một trong những phát hiện quan trọng nhất là aulos – loại nhạc cụ hơi hai ống, có cấu tạo phần nào gợi liên tưởng đến hai chiếc kèn gỗ chơi đồng thời. Theo Göransson, đây từng là một trong những nhạc cụ phổ biến nhất của thế giới Hy Lạp cổ đại, gần giống vai trò của một cây đàn guitar điện trong văn hóa đại chúng hiện đại.

Nhưng đưa aulos vào một bộ phim quy mô lớn không đơn giản là tìm một nhạc cụ cổ rồi ghi âm. Những chiếc aulos nguyên bản đã biến mất từ lâu và phần lưỡi gà của nhạc cụ không còn mẫu vật nguyên vẹn. Nghệ sĩ Callum Armstrong cùng các cộng sự phải nghiên cứu tư liệu cổ, hình ảnh và những nguồn khảo cổ để chế tạo một phiên bản có thể chơi được. Một chiếc aulos được phục dựng cho dự án có niên đại tham chiếu từ khoảng thế kỷ 6-5 trước Công nguyên.

Đàn lia cũng được đưa vào quá trình này. Nghệ sĩ Rosa Fragorapti phải nghiên cứu các hình ảnh trên bình cổ và những tư liệu còn lại để phục dựng cách chơi. Điều thú vị là Nolan không chỉ xem đàn lia như một cách tạo màu sắc "Hy Lạp cổ đại". Anh còn muốn âm thanh bật dây của nó liên tưởng tới khoảnh khắc Odysseus kéo cung – một ý tưởng cho thấy cách đạo diễn và nhà soạn nhạc gắn âm thanh với hành động và tâm lý nhân vật.

Như vậy, nhạc phim không đơn thuần làm nền cho hình ảnh. Nó trở thành một phần của việc xây dựng thế giới, giúp người xem cảm nhận rằng họ đang bước vào một nền văn minh rất xa hiện tại nhưng không hoàn toàn xa lạ.

35 chiếc chiêng đồng và cuộc thử nghiệm âm thanh chưa từng có

Nếu aulos và đàn lia tạo nên sợi dây nối với quá khứ, những chiếc chiêng đồng lại giúp Göransson đẩy âm thanh của The Odyssey sang một hướng bất ngờ hơn.

Bối cảnh câu chuyện gắn với thời đại đồ đồng, vì vậy Nolan và Göransson muốn chất liệu đồng xuất hiện rõ trong âm nhạc. Göransson đã thuê 35 chiếc chiêng đồng với nhiều kích thước và hình dáng khác nhau. Thay vì chỉ đánh chúng theo cách truyền thống, anh thử nghiệm nhiều cách đặt micro, cường độ và phương pháp tạo âm thanh. Một số âm thanh sau đó còn được kết hợp với bộ tổng hợp điện tử để tạo nên những lớp âm thanh hiện đại.

Đó chính là điểm đáng chú ý nhất trong cách Göransson tiếp cận The Odyssey: anh không cố tái tạo một cách máy móc thứ âm nhạc mà người Hy Lạp cổ đại có thể đã nghe. Thay vào đó, anh bắt đầu từ những chất liệu có liên hệ với thời đại của câu chuyện rồi dùng công nghệ hiện đại để biến chúng thành một ngôn ngữ điện ảnh mới.

Trong quá trình làm việc, nhà soạn nhạc thậm chí còn thử đánh vào tường, lan can, những mảnh kim loại và nhiều vật thể khác để tìm kiếm những âm thanh không quen thuộc. Cách làm này phù hợp với quan điểm sáng tạo của Göransson: bắt đầu từ chất liệu cụ thể rồi khám phá xem nó có thể trở thành âm thanh gì.

Một yếu tố khác làm nên màu sắc riêng của bản nhạc là truyền thống hát đa âm của vùng miền Nam Albania. Göransson đã tới khu vực này để làm việc với những nghệ sĩ theo truyền thống iso-polyphony – một hình thức thanh nhạc lâu đời với nhiều lớp giọng cùng tồn tại. Trải nghiệm ấy giúp anh mở rộng bảng màu âm thanh thay vì chỉ dựa vào các nhạc cụ.

Đây cũng là nơi cho thấy mức độ đầu tư của Göransson đối với dự án. Anh không chỉ ngồi trong phòng thu và tưởng tượng về Hy Lạp cổ đại. Nhà soạn nhạc đi tìm những nghệ nhân, nhạc cụ và truyền thống âm nhạc có thể giúp anh tiến gần hơn tới thế giới mà Nolan muốn xây dựng.

Nhưng sự cổ xưa không đồng nghĩa với việc toàn bộ bản nhạc phải "cổ". Göransson vẫn đưa các thiết bị điện tử vào quá trình sản xuất. Chính sự va chạm giữa đồng, gỗ, dây đàn, giọng hát và âm thanh điện tử tạo nên một chất liệu khó xếp hoàn toàn vào bất kỳ thể loại nào.

Album nhạc phim chính thức được phát hành ngày 17/7, gồm 23 bản nhạc với tổng thời lượng gần 2 giờ. Danh sách trải dài từ Zeus's Law, Ithaca, Penelope, Telemachus, Cyclops, Troy, Circe, Hades đến Sirens, Odysseus và The Trial of the Bow/Vengeance. Cách đặt tên cho các bản nhạc cũng cho thấy Göransson xây dựng âm nhạc theo hành trình của nhân vật, từ quê nhà Ithaca, những cuộc phiêu lưu trên biển cho tới cuộc trở về của Odysseus.

Đặc biệt, Circe có sự góp giọng của Samantha Morton, người thủ vai nữ phù thủy Circe trong phim. Còn When I'm Home là ca khúc ở phần cuối phim, do James Blake, Travis Scott và Göransson cùng thực hiện. Sự xuất hiện của Travis Scott trong cả phần diễn xuất lẫn âm nhạc tiếp tục cho thấy Nolan muốn nối truyền thống kể chuyện bằng lời của sử thi với những hình thức kể chuyện hiện đại.

Nolan từng giải thích rằng ông chọn Travis Scott cho vai người hát rong vì muốn gợi nhắc tới truyền thống truyền miệng của sử thi – một ý tưởng mà ông liên hệ với văn hóa rap hiện đại. Vì thế, âm nhạc trong The Odyssey không chỉ nhìn về quá khứ mà còn tìm cách đưa quá khứ đối thoại với hiện tại.

Từ Oscar đến The Odyssey: Göransson bước vào một thế giới mới

Điều khiến phần âm nhạc của The Odyssey càng đáng chú ý là vị trí đặc biệt của Göransson ở thời điểm bộ phim ra mắt. Hồi tháng 3, anh giành Oscar Nhạc phim xuất sắc với Sinners tại lễ trao giải Oscar lần thứ 98. Đây là tượng vàng Oscar thứ ba trong sự nghiệp của nhà soạn nhạc người Thụy Điển, sau chiến thắng với Black Panther và Oppenheimer.

Chiến thắng với Sinners đặc biệt đáng nhớ bởi âm nhạc của bộ phim cũng đòi hỏi Göransson phải đi sâu vào một thế giới âm nhạc có tính bản địa rất mạnh: blues. Chỉ vài tháng sau, anh lại chuyển từ Mississippi của thế kỷ 20 sang thế giới thần thoại của Hy Lạp cổ đại. Hai dự án gần như ở hai đầu đối lập, nhưng cùng cho thấy một đặc điểm nổi bật trong phương pháp của Göransson: anh không muốn áp đặt một công thức có sẵn lên câu chuyện.

Điều đó giải thích vì sao The Odyssey trở thành một thử thách hấp dẫn đối với nhà soạn nhạc. Nếu Oppenheimer cho phép anh biến âm thanh thành một phần của cảm giác bất an và quy mô lịch sử, Sinners cho anh cơ hội tái hiện sức sống của blues, thì The Odyssey buộc anh phải tưởng tượng ra âm thanh của một thế giới cách hiện tại hàng nghìn năm.

Và thay vì tìm một công thức "hoành tráng" theo nghĩa thông thường, Göransson chọn con đường khó hơn: tạo ra cảm giác hoành tráng bằng chất liệu thô mộc, nguyên sơ và đôi khi kỳ lạ.

Đó cũng là lý do những âm thanh tưởng như nhỏ bé lại có thể mang trọng lượng lớn trong bộ phim. Một tiếng dây đàn bật lên có thể gợi hình ảnh cây cung. Một âm thanh sắc và xa của aulos có thể đưa người xem đến gần những lời gọi bí hiểm của các Siren. Những tiếng chiêng đồng có thể tạo ra cảm giác về một thế giới khổng lồ, nơi con người bị bao vây bởi biển cả, thần linh và những thế lực vượt khỏi khả năng kiểm soát.

Trong các cuộc trò chuyện về dự án, Göransson nhiều lần nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đắm mình hoàn toàn vào thế giới mà mình đang sáng tạo. Với The Odyssey, sự đắm mình ấy có nghĩa là nghiên cứu lịch sử âm nhạc, làm việc với các nhà nghiên cứu và nghệ sĩ phục dựng nhạc cụ, đi tới Albania, thử nghiệm hàng chục chiếc chiêng đồng và liên tục tìm kiếm những âm thanh chưa từng xuất hiện trong các tác phẩm trước đó.

Bản thân Göransson cũng thừa nhận rằng anh thích việc bước ra khỏi vùng an toàn. Và có lẽ đây chính là điểm gặp nhau giữa anh và Nolan. Cả hai đều đã đạt tới vị trí có thể tiếp tục sử dụng những công thức từng thành công, nhưng lại chọn cách đặt ra một câu hỏi mới cho mỗi bộ phim.

Với The Odyssey, câu hỏi ấy không chỉ là "Một sử thi Homer sẽ trông như thế nào trên màn ảnh IMAX?". Nó còn là: một sử thi hơn 2.000 năm tuổi sẽ vang lên như thế nào nếu được kể lại bằng đôi tai của thế kỷ 21?

Câu trả lời của Göransson không nằm trong một giai điệu duy nhất. Nó nằm trong tiếng aulos được phục dựng, dây đàn lia rung lên, 35 chiếc chiêng đồng ngân vang, những giọng hát đa âm từ Albania, âm thanh điện tử hiện đại và cả giọng của những nghệ sĩ đương đại như James Blake hay Travis Scott.

Đó là một cuộc trở về quá khứ nhưng không nhằm sao chép quá khứ. Và cũng giống hành trình của Odysseus, âm nhạc của The Odyssey dường như phải đi qua rất nhiều vùng đất trước khi tìm được đường về Ithaca – nơi câu chuyện bắt đầu, cũng là nơi những âm thanh cuối cùng kết tinh thành một thế giới điện ảnh riêng biệt.

Với một nhà soạn nhạc vừa bước lên bục nhận Oscar lần thứ ba, The Odyssey vì thế không đơn giản là dự án tiếp theo trong danh sách thành tích. Đây là một cuộc thử nghiệm cho thấy Göransson vẫn đang tìm kiếm những cánh cửa mới để âm nhạc điện ảnh có thể mở ra – ngay cả khi câu chuyện phía trước đã quá quen thuộc với nhân loại.