"Bài ca không quên" - Tôi không thể nào quên!

Năm 1981, nhạc sĩ Phạm Minh Tuấn sáng tác ca khúc Bài ca không quên cho bộ phim cùng tên theo đặt hàng của đạo diễn Nguyễn Văn Thông. Ca khúc nhanh chóng vượt khỏi khuôn khổ của một tác phẩm điện ảnh để bước vào đời sống âm nhạc độc lập và có một sức sống đặc biệt. 

Nhiều thế hệ ca sĩ đã hát Bài ca không quên, nhưng với công chúng, nhắc đến ca khúc này, người ta thường nhớ đến Cẩm Vân - giọng hát đã gắn bó với tác phẩm từ những ngày đầu. Nhưng điều gì khiến Bài ca không quên có thể đi xa đến vậy?

Có lẽ một phần câu trả lời nằm ngay trong 3 cách nói xuất hiện xuyên suốt tác phẩm: "không bao giờ quên" - "tôi không quên" - "tôi không thể nào quên". Đó không chỉ là 3 lần lặp lại một ý tưởng. Nếu đọc kỹ, có thể nhận ra ở đó một hành trình của ký ức.

"Không quên" như linh hồn tác phẩm

Ca khúc mở ra bằng câu hát: "Có một bài ca không bao giờ quên/ Là lời đất nước tôi chẳng phút bình yên". "Không bao giờ quên" trước hết là một lời khẳng định mang tính cộng đồng. Chủ thể của ký ức chưa xuất hiện cụ thể. Đó là "đất nước tôi", là một quá khứ mà nhiều người cùng chia sẻ.

Nhưng ngay sau đó, Phạm Minh Tuấn không lựa chọn những hình ảnh lớn lao của lịch sử. Ông đưa người nghe về với những chi tiết rất nhỏ: "Lời mẹ ru con đêm đêm", "gót mòn hành quân hối hả", "làm bạn cùng trăng và ôm súng ngắm sao khuya".

Hình ảnh cuộc kháng chiến của nhân dân ta trong Bài ca không quên được thể hiện bằng những gì con người đã sống, đã nghe, đã nhìn và mang theo trong ký ức. Một lời mẹ ru, một đôi chân mỏi sau những chặng hành quân, một người lính ôm súng giữa đêm, một vầng trăng, những vì sao… Những hình ảnh rất đỗi bình thường ấy lại làm nên sức nặng của ký ức.

Nếu "không bao giờ quên" là một lời khẳng định mang tính cộng đồng, thì chỉ ít câu sau, chủ thể ấy đã chuyển thành một cái tôi rất rõ: "Bài ca tôi không quên, tôi không quên tháng ngày vất vả/ Bài ca tôi không quên, tôi không quên gót mòn hành quân hối hả". Tới đây lịch sử không còn được kể từ bên ngoài, nó trở thành ký ức của một con người cụ thể đã từng đi qua và nhớ "tháng ngày vất vả", nhớ "gót mòn hành quân", nhớ "những người đã ngã", nhớ đồng đội, nhớ những mùa nước đổ, nhớ một người con gái chống xuồng vượt qua pháo nổ, nhớ "một điếu thuốc cũng chia đôi".

Đây là 1 trong những nét đẹp của ca từ Phạm Minh Tuấn: Không cần gọi tên những điều quá lớn để nói về những điều lớn lao. "Đồng đội" được gợi lên từ một điếu thuốc chia đôi. Sự khắc nghiệt của chiến trường được gợi ra từ bước chân "đường khuya đói lả". Tình yêu hiện lên qua một lần gặp gỡ giữa bom đạn: "Chỉ một lần quen mà mang nỗi nhớ mênh mông".

Cuộc kháng chiến vì thế được nhìn từ nhiều phía: Đất nước, người mẹ, người lính, đồng đội và tình yêu. Những mảnh ký ức riêng biệt ấy cùng tạo thành một ký ức chung. Đến đây, "bài ca" trong nhan đề không còn đơn thuần là một bài hát. Nó trở thành nơi lưu giữ của ký ức.

Một lời khẳng định không quên

Sau những lớp hồi tưởng, trong ca từ xuất hiện một câu hỏi: "Nhưng giờ đây có giây phút bình yên/ Sao tôi quên có giây phút bình yên sao tôi quên sao tôi quên". Nếu chỉ nói "tôi không quên", ca khúc có thể dừng lại ở một lời khẳng định. Nhưng Phạm Minh Tuấn đặt ký ức vào một nghịch lý: Khi đã có bình yên, con người có thể quên những năm tháng không bình yên hay không?

"Bình yên" xuất hiện như một thực tại mới. Hoàn cảnh chiến tranh đã lùi lại phía sau. Cuộc sống đã bước sang một thời kỳ khác. Nhưng chính trong khoảnh khắc bình yên ấy, ký ức lại trở về. Có những điều nếu quên đi, hiện tại sẽ mất một phần ý nghĩa của nó. Bởi bình yên không tự nhiên mà có, và những gì đã làm nên bình yên ấy cũng không thể bị tách khỏi ký ức. Đây có lẽ là điểm nhấn tư tưởng quan trọng của ca khúc: Bình yên không xóa đi ký ức; chính bình yên khiến con người càng có lý do để nhớ.

Điệp khúc khép lại bằng 2 lần nhắc lại: "Tôi không thể nào quên/ Tôi không thể nào quên". Nếu đặt cạnh 2 cách diễn đạt trước đó, ta có thể thấy một chuyển động rất rõ: "Không bao giờ quên" là một lời khẳng định. "Tôi không quên" là một lời tự nhận. Còn "Tôi không thể nào quên" đã trở thành một trạng thái tồn tại. Đây là điểm khiến câu hát có sức ám ảnh.

"Tôi không thể nào quên" không còn là chuyện con người quyết định nhớ hay quên. Ký ức lúc này đã trở thành một phần của chính con người ấy. Nó đi cùng họ, kể cả khi cuộc sống đã bước vào những ngày bình yên.

Sức lay động của Bài ca không quên không chỉ nằm ở ca từ. Đường nét âm nhạc cũng góp phần tạo nên trạng thái hồi tưởng đặc biệt ấy. Ca khúc chủ yếu vận động trong vòng hòa âm quen thuộc của giọng thứ. Màu sắc thứ tạo nên một nền cảm xúc trầm lắng, thích hợp với những câu chuyện về ký ức, mất mát và những năm tháng gian khổ. Nhưng đến điệp khúc "Nhưng giờ đây có giây phút bình yên…" âm nhạc mở ra "vùng" trưởng, âm thanh sáng lên cùng chữ "bình yên". Thế nhưng không kéo dài mà lại trở về với giọng thứ, khiến cảm xúc vẫn còn vương lại trong miền hồi tưởng.

Có thể nói, âm nhạc cũng đang làm điều mà ca từ thực hiện: Bước về phía hiện tại nhưng không cắt đứt với quá khứ. Bình yên và ký ức cùng tồn tại.

Một bài hát để nhớ

Nếu nhạc sĩ Phạm Minh Tuấn là người tạo nên ký ức bằng sáng tác, thì ca sĩ Cẩm Vân là người góp phần đưa ký ức ấy vào đời sống của công chúng. Khi được chọn thu âm ca khúc, Cẩm Vân còn là một giọng hát trẻ chưa được chú ý. Sau thành công của bộ phim, Bài ca không quên trở thành một bước ngoặt trong sự nghiệp của chị. Năm 1983, chị đoạt Huy chương Vàng đơn ca tại Liên hoan Ca nhạc chuyên nghiệp TP.HCM cũng với tác phẩm này.

Nhưng điều đáng nói hơn cả những giải thưởng là sự gắn bó kéo dài hàng chục năm. Cẩm Vân từng nói rằng chị đã hát ca khúc hơn 40 năm và thỉnh thoảng vẫn nhận được yêu cầu từ khán giả. "Tận đáy lòng mình, tôi mang ơn Bài ca không quên" - chị chia sẻ trong một chương trình truyền hình. Một câu nói giản dị nhưng cho thấy mối quan hệ đặc biệt giữa người hát và tác phẩm.

Một bài hát đã làm nên một phần sự nghiệp của Cẩm Vân. Và Cẩm Vân, qua hàng chục năm cất tiếng hát, lại làm nên một phần ký ức của công chúng về bài hát ấy. Có lẽ vì thế, khi nhắc đến Bài ca không quên, người nghe không chỉ nhớ một giai điệu mà còn nhớ một giọng hát. Và khi Cẩm Vân cất tiếng hát, ký ức về ca khúc cũng được đánh thức.

Hơn 40 năm đã trôi qua. Cách thưởng thức âm nhạc và đời sống âm nhạc cũng đã thay đổi rất nhiều. Nhưng Bài ca không quên vẫn được hát và vẫn có khả năng chạm vào cảm xúc người nghe. Có lẽ bởi ca khúc không yêu cầu người nghe phải từng đi qua chiến tranh mới có thể đồng cảm.

Một ca khúc được nhớ bởi nhiều lý do: Bởi giai điệu đẹp, bởi một giọng ca đặc biệt, bởi nó gắn với một thời điểm lịch sử. Nhưng sâu xa hơn, Bài ca không quên được nhớ bởi đã làm được một điều không dễ: Biến ký ức thành âm nhạc, biến âm nhạc thành cảm xúc, và biến cảm xúc thành ký ức của chính người nghe.

Vì thế, sau hơn 4 thập niên, câu hát: "Tôi không thể nào quên" không còn chỉ là lời của một người từng đi qua cuộc chiến. Nó đã trở thành một lời tự nhủ về ký ức – rằng có những điều càng đi xa trong thời gian, con người càng cần nhớ.