Khi sự nổi tiếng cần một thước đo văn hóa

Vụ Bùi Xuân Huấn (Huấn Hoa Hồng) bị khởi tố không chỉ là câu chuyện pháp lý. Từ góc nhìn văn hóa, vụ việc đặt ra câu hỏi đáng suy ngẫm: Trong thời đại mạng xã hội, chúng ta đang trao sự chú ý cho ai và lấy gì làm thước đo của sự nổi tiếng?

Ngày 10/8, Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an khởi tố Bùi Xuân Huấn về tội "Vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng"; ngày 14/8 tiếp tục khởi tố bị can này về tội "Lừa đảo chiếm đoạt tài sản". Vụ án đang được điều tra, trách nhiệm cụ thể của các bị can sẽ được xác định theo quy định pháp luật.

Nhưng từ vụ việc, một vấn đề xã hội đáng quan tâm đã hiện rõ: sức ảnh hưởng trên mạng có thể trở thành một dạng quyền lực nếu sự chú ý được chuyển hóa thành niềm tin, tiền bạc và lợi ích kinh tế.

Nhiều năm qua, Bùi Xuân Huấn thu hút hàng triệu người theo dõi trên mạng xã hội. Đáng nói, sức hút ấy gắn không ít với những phát ngôn, nội dung phản cảm và tranh cãi. Đây chính là nghịch lý của "nền kinh tế chú ý": đôi khi một phát ngôn gây sốc lan nhanh hơn một ý tưởng có giá trị; sự ồn ào dễ được nhìn thấy hơn lao động bền bỉ.

Điều đáng lo không chỉ nằm ở một hiện tượng mạng, mà ở nguy cơ lệch chuẩn trong quan niệm về thành công. Khi lượt xem, tiền bạc và sự phô trương được coi như thước đo vị thế, người trẻ có thể nhầm tưởng rằng nổi tiếng đồng nghĩa với giá trị, nhiều người theo dõi đồng nghĩa với uy tín.

Trong văn hóa, hai điều ấy hoàn toàn khác nhau. Sự chú ý có thể đến rất nhanh, nhưng uy tín phải được tích lũy bằng tri thức, lao động, nhân cách và trách nhiệm.

Bởi vậy, làm trong sạch không gian mạng không thể chỉ dựa vào xử lý vi phạm. Quan trọng hơn là xây dựng "sức đề kháng văn hóa" cho cộng đồng. Người có ảnh hưởng phải ý thức rằng càng nhiều người theo dõi, trách nhiệm xã hội càng lớn. Các nền tảng cần hạn chế việc khuếch đại nội dung lệch chuẩn. Và mỗi người dùng cũng cần hiểu rằng một lượt xem, chia sẻ hay bình luận đều có thể góp phần tạo nên một "hiện tượng mạng".

Pháp luật xác lập ranh giới không được vượt qua. Văn hóa giúp con người biết điều gì không nên làm, ngay cả khi chưa chạm tới ranh giới ấy.

Một không gian mạng văn minh vì thế không phải nơi không có lệch chuẩn, mà là nơi lệch chuẩn không được tôn vinh thành hình mẫu, sự nổi tiếng không được nhầm lẫn với giá trị...