Giá trị cốt lõi làm nên di sản của nhãn lồng Hưng Yên

"Tri thức dân gian trồng và chế biến nhãn lồng Hưng Yên" - nhận diện giá trị từ hướng tiếp cận di sản văn hóa phi vật thể là chủ đề hội thảo khoa học do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Hưng Yên tổ chức ngày 14/8.

Các tham luận tại hội thảo thống nhất chỉ ra giá trị cốt lõi làm nên di sản không chỉ nằm ở bản thân quả nhãn, mà ở hệ thống tri thức, kỹ năng và kinh nghiệm được cộng đồng tích lũy, thử nghiệm và trao truyền qua nhiều thế hệ.

Hội thảo tập trung thảo luận bốn nhóm vấn đề học thuật, gồm: khung lý luận nhận diện di sản theo các tiêu chí R.1 - R.5 của Công ước UNESCO 2003, phân định ba lớp đối tượng - tài nguyên sinh học, sản phẩm và tri thức văn hóa phi vật thể; hệ thống hóa các thành tố tri thức dân gian gắn với không gian văn hóa Phố Hiến, cộng đồng chủ thể và cơ chế trao truyền; tính đại diện và giá trị đối thoại của di sản đối với nhân loại, đặt trong tương quan với các hồ sơ tri thức nông nghiệp quốc tế; các biện pháp bảo vệ khả thi, gắn bảo tồn tri thức với sinh kế, thương hiệu, du lịch di sản và chuyển đổi số, trên nguyên tắc cộng đồng, đặc biệt là nghệ nhân, phụ nữ và thế hệ trẻ giữ vai trò chủ thể trung tâm.

Trao đổi tại hội thảo, ông Đào Mạnh Huân, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Hưng Yên cho biết, ngày 6/1/2026, “Tri thức trồng và chế biến nhãn lồng Hưng Yên” được ghi danh vào Danh mục Quốc gia Di sản văn hóa phi vật thể. Trên cơ sở chủ trương cho phép lập hồ sơ khoa học đệ trình UNESCO, hội thảo hôm nay được tổ chức như một bước chuẩn bị học thuật cho chặng đường xây dựng hồ sơ đề cử vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại của UNESCO. Những luận cứ được trình bày, trao đổi tại hội thảo sẽ là cơ sở khoa học cho việc hoàn thiện hồ sơ “Tri thức dân gian trồng và chế biến nhãn lồng Hưng Yên” trình UNESCO trong thời gian tới.

Ông Bùi Xuân Tám, Phó Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp xanh Phố Hiến (xã Tân Hưng) chia sẻ, năm 1990, ông đã thầu hơn một nghìn cây nhãn cổ có tuổi đời hàng trăm năm trồng ở đê Sông Hồng. Sau 3 năm thu hoạch nhãn quả, ông tìm thấy một cây nhãn cho quả ăn rất ngon. Ông đã mang hạt về gieo trồng, rồi ghép cải tạo vườn nhà đặt tên cho cây là nhãn cùi cổ tiến vua. Đến năm 2010, ông xây dựng được thương hiệu nhãn cùi cổ tiến vua của gia đình. Khách tham quan du lịch, thị trường tiêu dùng đều ưa thích và giá bán quả chín cao hơn hẳn các loại nhãn thường.

Năm 2022, Sở Nông nghiệp tỉnh Hưng Yên mở hội thi bình tuyển cây nhãn đầu dòng, cây nhãn cùi cổ tiến vua của gia đình ông đã đoạt giải cao. Từ đó, được sự quan tâm, giúp đỡ của chính quyền địa phương, ông cùng hai thành viên thành lập Hợp tác xã Nông nghiệp xanh Phố Hiến để gieo trồng, ghép cải tạo bảo tồn giống nhãn cùi cổ ngon quý hiếm. Đến nay, Hợp tác xã có 28 thành viên, ghép cải tạo nhãn cùi cổ đạt 90% tổng diện tích vườn. Ông Tám mong muốn, nhà nước, các nhà khoa học, chuyên gia cùng các cơ quan chức năng quan tâm, phát triển thôn Nễ Châu (xã Tân Hưng, tỉnh Hưng Yên) là điểm sáng vùng trồng nhãn đặc sản Phố Hiến, để các du khách đến tham quan, trải nghiệm, thưởng thức nhãn lồng tiến vua. Nhà nước cần quy hoạch trồng nhãn theo từng vùng, phù hợp với thổ nhưỡng chất đất, khí hậu, mạch nước ngầm để có sản phẩm nhãn chất lượng cao, không nên trồng dàn trải, kém hiệu quả.

Theo bà Lê Thị Minh Lý, nguyên Phó cục trưởng Cục Di sản văn hóa (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), ở Việt Nam ngày nay có thể có nhiều giống nhãn, vùng trồng nhãn và người trồng nhãn nhưng “Tri thức trồng và chế biến nhãn lồng Hưng Yên” thì chỉ có một và là di sản đại diện của Việt Nam. Di sản này có nhiều yếu tố khả thi để xem xét, nghiên cứu, lập hồ sơ trình UNESCO ghi vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Việc tỉnh Hưng Yên đề nghị và Chính phủ đã cho phép nghiên cứu lập hồ sơ đệ trình UNESCO xem xét ghi danh “Tri thức trồng và chế biến nhãn lồng Hưng Yên” là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại theo tinh thần của Công ước UNESCO 2003 về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể là một chủ trương đúng đắn vì lợi ích cộng đồng, quốc gia và vì mục tiêu bảo vệ sự đa dạng văn hóa. Đối với việc lập hồ sơ, bà Lê Thị Minh Lý khuyến nghị, tỉnh Hưng Yên xác định rõ mục tiêu và phương thức triển khai, vai trò quyết định của cơ quan chủ quản chịu trách nhiệm chính trong việc lập hồ sơ, tham vấn cơ quan quản lý nhà nước cấp Bộ về kế hoạch thực hiện, tổ chức hội nghị đánh giá và nhận diện di sản ở góc độ liên ngành (Nông nghiệp, Công nghiệp thực phẩm) bởi sự phát triển của di sản liên quan trực tiếp đến hai ngành này...