Mở "vùng thử nghiệm" để công nghiệp văn hóa cất cánh

Dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa đang được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch lấy ý kiến đã đặt ra một vấn đề rất đáng chú ý: Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát - sandbox - đối với những mô hình kinh doanh, sản phẩm và giải pháp công nghệ mới trong công nghiệp văn hóa. Đây không chỉ là một kỹ thuật lập pháp mới, mà sâu xa hơn là biểu hiện của một tư duy quản lý mới: Thay vì để cái mới phải chờ được thừa nhận, Nhà nước chủ động tạo một không gian để cái mới được thử nghiệm, được kiểm chứng và từng bước đi vào cuộc sống.

Việc xây dựng Luật Phát triển công nghiệp văn hóa ở thời điểm hiện nay có ý nghĩa rất quan trọng. Sau nhiều năm nói đến công nghiệp văn hóa như một hướng đi giàu tiềm năng, chúng ta đang đứng trước yêu cầu phải tạo cho lĩnh vực này một địa vị pháp lý rõ ràng hơn trong cơ cấu kinh tế quốc dân, đồng thời thiết lập một hệ sinh thái đủ mạnh để kết nối sáng tạo, tài sản trí tuệ, công nghệ, doanh nghiệp, thị trường và nguồn vốn.

Cái mới được phép bước vào một "vùng thử nghiệm"

Dự thảo Luật tập trung vào các nhóm chính sách lớn về hệ sinh thái công nghiệp văn hóa, tài sản trí tuệ, nhân lực, hạ tầng, thị trường, tài chính và hỗ trợ đầu tư. Một mục tiêu rất đáng chú ý là thúc đẩy các ngành công nghiệp văn hóa phát triển đột phá về giá trị kinh tế, tăng cường xuất khẩu, thu hút đầu tư chiến lược và từng bước nâng cao tỷ trọng đóng góp vào GDP.

Điều đáng nói là công nghiệp văn hóa hôm nay không còn vận hành chủ yếu trong những không gian quen thuộc như nhà hát, rạp chiếu phim, phòng triển lãm hoặc nhà xuất bản. Một phần ngày càng lớn của đời sống văn hóa đã dịch chuyển lên môi trường số. Phim được phát hành trên nền tảng xuyên biên giới; âm nhạc được phân phối bằng thuật toán; trò chơi điện tử trở thành một ngành kinh tế toàn cầu; AI tham gia vào sáng tác hình ảnh, âm thanh, kịch bản; công nghệ thực tế ảo có thể đưa công chúng "bước vào" một di sản; một sản phẩm thủ công truyền thống có thể được thiết kế lại, xây dựng thương hiệu, giao dịch xuyên biên giới và tiếp cận hàng triệu khách hàng chỉ trong một thời gian rất ngắn.

Trong một thế giới như vậy, ranh giới giữa văn hóa, công nghệ, dữ liệu, thương mại và sở hữu trí tuệ ngày càng đan xen.

Thách thức lớn của quản lý Nhà nước là cái mới thường xuất hiện trước khi pháp luật kịp gọi tên nó. Một mô hình kinh doanh mới có thể không bị cấm, nhưng cũng chưa có quy định rõ ràng cho phép; một sản phẩm sử dụng AI có thể tạo ra giá trị rất lớn nhưng đồng thời đặt ra câu hỏi về quyền tác giả, dữ liệu, trách nhiệm của nền tảng; một hình thức trình diễn, phát hành hoặc giao dịch tài sản văn hóa trên môi trường số có thể vượt qua ranh giới giữa nhiều lĩnh vực quản lý khác nhau. Nếu mọi mô hình mới đều phải chờ đến khi hệ thống pháp luật hoàn thiện đầy đủ mới được triển khai, doanh nghiệp có thể mất cơ hội, nhà đầu tư rút lui và thị trường bị bỏ lại phía sau tốc độ phát triển của công nghệ.

Đây chính là lý do sandbox trở nên cần thiết. Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát cho phép những mô hình kinh doanh, sản phẩm và giải pháp công nghệ mới được triển khai trong phạm vi, thời gian và điều kiện xác định. Tinh thần của cơ chế này rất đáng khuyến khích: Nhà nước không buông quản lý, nhưng cũng không vì chưa có quy định đầy đủ mà đóng cánh cửa đổi mới sáng tạo. Cái mới được phép bước vào một "vùng thử nghiệm", nơi quyền được sáng tạo đi cùng nghĩa vụ minh bạch, giới hạn thử nghiệm đi cùng cơ chế giám sát và cơ hội phát triển đi cùng trách nhiệm kiểm soát rủi ro.

Tôi cho rằng, ý nghĩa sâu xa nhất của sandbox không phải là "nới lỏng" pháp luật mà là giảm sự bất định của pháp luật. Trong đầu tư, đặc biệt với những ngành có hàm lượng sáng tạo và công nghệ cao, vốn không chỉ sợ rủi ro; vốn còn sợ hơn những tình huống không thể dự báo. Doanh nghiệp có thể chấp nhận một cuộc thử nghiệm thất bại, nhưng rất khó chấp nhận bỏ nguồn lực lớn cho một mô hình mà sau khi triển khai mới phát hiện chưa rõ cơ quan nào quản lý, giấy phép nào cần có, tài sản trí tuệ được công nhận ra sao hoặc sản phẩm có thể thương mại hóa hay không. Sandbox, nếu được thiết kế tốt, sẽ biến một phần sự bất định ấy thành những điều kiện có thể nhìn thấy, tính toán và quản trị.

Ở đây, Nhà nước cũng được hưởng lợi. Thay vì ban hành quy định chỉ dựa trên dự báo đối với những công nghệ hoặc mô hình chưa từng tồn tại, cơ quan quản lý có thể quan sát quá trình thử nghiệm, thu thập dữ liệu, nhận diện rủi ro rồi từ đó hoàn thiện chính sách. Pháp luật vì thế không chỉ đi từ bàn giấy xuống cuộc sống mà còn được cuộc sống cung cấp dữ liệu để điều chỉnh trở lại. Đó là cách tiếp cận quản trị hiện đại: Quản lý sự đổi mới bằng chính quá trình đổi mới, chứ không phải tìm cách giữ mọi thứ đứng yên cho phù hợp với những khuôn khổ cũ.

Để sandbox trở thành "đường băng" cho sáng tạo và dòng vốn

Nếu nhìn từ góc độ phát triển công nghiệp văn hóa, sandbox có thể tạo ra một tác động quan trọng khác: Mở đường cho dòng vốn tư nhân. Dự thảo Luật thể hiện rõ định hướng đa dạng hóa nguồn lực đầu tư, không chỉ dựa vào ngân sách Nhà nước mà khuyến khích sự tham gia của doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước, các quỹ và những hình thức đầu tư hợp pháp khác; đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ, doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo, cá nhân và nhóm sáng tạo tiếp cận nguồn lực, thị trường và hoạt động xúc tiến.

Công nghiệp văn hóa muốn trở thành một ngành kinh tế quan trọng chắc chắn không thể chỉ trông chờ vào ngân sách Nhà nước. Nhà nước có thể đầu tư cho hạ tầng thiết yếu, cho những lĩnh vực thị trường không thể tự giải quyết, cho bảo tồn những giá trị văn hóa quan trọng và tạo môi trường thuận lợi; nhưng động lực trực tiếp của thị trường phải đến từ doanh nghiệp, người sáng tạo và nguồn vốn xã hội. Muốn vậy, chúng ta phải làm cho văn hóa trở thành một lĩnh vực đầu tư có khả năng dự báo, có tài sản có thể định giá, có thị trường có thể mở rộng và có luật chơi đủ rõ ràng để doanh nghiệp dám đi đường dài.

Đó cũng là lý do tôi đặc biệt quan tâm đến mối quan hệ giữa sandbox với tài sản trí tuệ. Một bước tiến quan trọng trong tư duy phát triển công nghiệp văn hóa là coi tài sản trí tuệ không chỉ là kết quả cần được bảo vệ sau quá trình sáng tạo mà còn là một nguồn lực cần được nhận diện, quản lý, định giá, giao dịch và khai thác.

Giá trị lớn nhất của nhiều doanh nghiệp công nghiệp văn hóa không nằm ở nhà xưởng hoặc máy móc, mà nằm ở bản quyền một bộ phim, một nhân vật, một trò chơi, một định dạng chương trình, một thương hiệu, một thiết kế hoặc một kho dữ liệu sáng tạo. Khi những tài sản vô hình ấy được xác lập rõ hơn về quyền và giá trị, doanh nghiệp mới có thêm khả năng gọi vốn, hợp tác và mở rộng thị trường.

Theo tôi, những lĩnh vực có khả năng hưởng lợi sớm nhất từ sandbox sẽ là game, nội dung số, điện ảnh - hoạt hình, AI phục vụ sáng tạo, các nền tảng phân phối nội dung, công nghệ trải nghiệm di sản, thực tế ảo, thực tế tăng cường và những mô hình kết hợp giữa văn hóa với du lịch, công nghệ và thương mại điện tử. Điểm chung của các lĩnh vực này là tốc độ đổi mới rất nhanh, thị trường có thể mở rộng ra toàn cầu nhưng mô hình kinh doanh lại thường liên quan đồng thời tới nhiều loại quy định về sở hữu trí tuệ, dữ liệu, thuế, quảng cáo, thanh toán, giao dịch xuyên biên giới và quản lý nội dung. Một cơ chế thử nghiệm có giới hạn nhưng đủ linh hoạt có thể giúp những ý tưởng tốt chứng minh được hiệu quả trước khi mở rộng.

Tuy nhiên, sandbox chỉ thực sự phát huy ý nghĩa khi chúng ta không biến nó thành một "vùng ưu tiên" dành cho một vài doanh nghiệp hoặc một hình thức xin - cho mới. Tiêu chí tham gia phải minh bạch, cạnh tranh và có thể kiểm chứng; điều kiện thử nghiệm phải được công bố rõ; thời gian thử nghiệm phải hữu hạn; cơ chế xử lý rủi ro và bảo vệ người tiêu dùng, quyền tác giả, dữ liệu cá nhân, an ninh văn hóa phải được đặt ra ngay từ đầu. Doanh nghiệp được quyền thử nghiệm cái mới nhưng không thể được miễn trách nhiệm đối với những hệ quả do mình gây ra. Sandbox vì thế không phải một vùng miễn trừ pháp luật, mà là một vùng pháp lý đặc biệt trong đó quy tắc được thiết kế phù hợp hơn với mục tiêu thử nghiệm.

Tôi cũng cho rằng, phải đặc biệt chú ý đến "đầu ra" của sandbox. Một doanh nghiệp thử nghiệm thành công rồi sẽ đi đâu? Có được chuyển sang hoạt động chính thức không? Quy định pháp luật nào sẽ được sửa đổi sau khi mô hình chứng minh được hiệu quả? Quyền lợi của những doanh nghiệp tham gia sau được bảo đảm thế nào để người thử nghiệm đầu tiên không hình thành lợi thế độc quyền do chính sách tạo ra? Nếu những vấn đề ấy không được giải quyết, sandbox có nguy cơ trở thành một "phòng chờ pháp lý": Doanh nghiệp được phép thử nhưng không biết bao giờ mới được bước ra thị trường chính thức.

Vì vậy, theo tôi, mỗi chương trình sandbox cần gắn với một cơ chế đánh giá rất cụ thể. Không nên chỉ đếm số mô hình được thử nghiệm, mà cần nhìn vào số sản phẩm được thương mại hóa, số doanh nghiệp trưởng thành sau thử nghiệm, lượng vốn xã hội được huy động, số việc làm sáng tạo được tạo ra, doanh thu và thị trường mới được mở rộng, đồng thời phải đo được những rủi ro đã xuất hiện và cách chúng được kiểm soát.

Quan trọng hơn cả, kết quả sandbox phải trở thành dữ liệu cho hoạt động xây dựng pháp luật. Một sandbox thành công không phải là sandbox tồn tại mãi mãi, mà là sandbox giúp một mô hình tốt đủ trưởng thành để không còn cần sandbox nữa.

"Cơ chế nhỏ trong một đạo luật lớn"

Dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa đang mở ra cơ hội để chúng ta đi thêm một bước trong tư duy về phát triển văn hóa: Từ chỗ chủ yếu quản lý các hoạt động văn hóa sang kiến tạo một hệ sinh thái mà ở đó sáng tạo có thể trở thành sản phẩm, tài sản trí tuệ có thể trở thành nguồn vốn, tài nguyên văn hóa có thể trở thành giá trị kinh tế và doanh nghiệp có thể trở thành một chủ thể quan trọng của sức mạnh mềm quốc gia. Việc kết nối toàn bộ chuỗi giá trị từ sáng tạo, phát triển, sản xuất, phân phối, phổ biến, thương mại hóa đến tiêu dùng và tái đầu tư cho thấy cách tiếp cận ấy đang được hình thành rõ hơn.

Trong hành trình đó, sandbox có thể chỉ là một cơ chế nhỏ trong một đạo luật lớn, nhưng nó chứa đựng một thông điệp rất đáng chú ý về cách Nhà nước ứng xử với cái mới. Một nền công nghiệp văn hóa mạnh không thể hình thành trong một môi trường mà người sáng tạo luôn phải hỏi "có được phép làm không?" trước mỗi ý tưởng mới. Chúng ta cần một môi trường trong đó những ý tưởng có trách nhiệm được trao cơ hội để chứng minh giá trị, những rủi ro được kiểm soát bằng dữ liệu và thực tiễn, còn pháp luật đủ linh hoạt để đồng hành với sự thay đổi.

Nếu thiết kế được như vậy, sandbox không chỉ mở một "vùng thử nghiệm". Nó có thể trở thành một đường băng thể chế để những ý tưởng sáng tạo của Việt Nam cất cánh, để dòng vốn mạnh dạn tìm đến văn hóa, và để công nghiệp văn hóa thực sự chuyển từ một lĩnh vực giàu tiềm năng thành một động lực mới của tăng trưởng, của bản sắc và của sức mạnh mềm Việt Nam.