Bản hòa nhạc dài 639 năm: Khi thời gian trở thành một nhạc cụ

Trong một thế giới nơi mọi thứ đều diễn ra với tốc độ chóng mặt, từ những bản nhạc dài vài phút đến các video ngắn chỉ vài chục giây, có một buổi hòa nhạc ở Đức đang đi theo hướng hoàn toàn ngược lại.

Tại nhà thờ Burchardi ở thành phố Halberstadt, tác phẩm ORGAN²/ASLSP (As SLow aS Possible) của nhà soạn nhạc tiên phong người Mỹ John Cage đã vang lên liên tục suốt gần 25 năm nhưng mới hoàn thành khoảng 4% chặng đường. 

Nếu mọi việc diễn ra đúng kế hoạch, bản nhạc sẽ chỉ kết thúc vào năm 2640, trở thành màn trình diễn âm nhạc dài nhất trong lịch sử và là minh chứng cho một ý tưởng táo bạo: biến chính thời gian thành một phần của nghệ thuật.

Buổi hòa nhạc mà khán giả phải chờ nhiều năm mới nghe được một nốt nhạc mới

Sáng 5/8, bầu không khí tại nhà thờ Burchardi, một công trình có lịch sử hàng thế kỷ ở thành phố Halberstadt (Đức), khác hẳn những buổi hòa nhạc thông thường. Không có dàn nhạc giao hưởng, không có nhạc trưởng hay nghệ sĩ độc tấu bước lên sân khấu. Thay vào đó, hơn 150 người từ nhiều quốc gia lặng lẽ đứng quanh một cây đàn organ nhỏ để chờ đợi khoảnh khắc chỉ diễn ra vài phút nhưng phải mất nhiều năm mới lặp lại.

Họ đến để chứng kiến lần thay đổi hợp âm thứ 17 của ORGAN²/ASLSP (As SLow aS Possible). Với dự án đặc biệt này, mỗi hợp âm có thể kéo dài nhiều tháng, nhiều năm, thậm chí lâu hơn, khiến mỗi lần thay đổi âm thanh đều trở thành một sự kiện được cộng đồng yêu âm nhạc trên thế giới mong đợi.

Nghi thức diễn ra vô cùng giản dị. Trong ba phút đầu, khán giả lắng nghe hợp âm cũ được tạo nên từ bảy ống đàn. Sau đó, những người phụ trách nhẹ nhàng lắp thêm một ống đàn mới vào hệ thống. Khi luồng khí tiếp tục được thổi qua các ống đàn, âm thanh thay đổi rất khẽ. Không có giai điệu bùng nổ hay cao trào, chỉ là một nốt mới hòa vào không gian tĩnh lặng của nhà thờ đá cổ.

Nhiều người nhắm mắt để cảm nhận sự khác biệt. Có người lặng lẽ ghi hình bằng điện thoại, trong khi những người khác chỉ đứng yên, để âm thanh bao trùm khắp không gian. Khi nghi thức kết thúc, những tràng pháo tay cùng tiếng hô "Bravo!" vang lên, như một lời chúc mừng cho cột mốc mới của bản nhạc đã kéo dài gần một phần tư thế kỷ.

Theo Jeffrey Lependorf, Giám đốc điều hành Quỹ John Cage ở New York, thay đổi lần này rất tinh tế, với một âm cao mới trở nên nổi bật hơn trước. Nhưng điều khiến hàng trăm người vượt hàng nghìn cây số để đến Halberstadt không phải là mức độ thay đổi của âm thanh, mà là ý nghĩa của khoảnh khắc ấy. Sau gần 25 năm kể từ khi buổi biểu diễn bắt đầu, tác phẩm mới chỉ hoàn thành khoảng 4% hành trình dự kiến kéo dài 639 năm.

Đối với những người theo dõi dự án, thời gian được tính theo một cách hoàn toàn khác. Một lần thay đổi hợp âm không còn diễn ra sau vài ô nhịp mà có thể phải chờ nhiều năm. Lần thay đổi tiếp theo dự kiến vào ngày 5/10/2027, khi một ống đàn mang nốt E4 sẽ được tháo ra, làm thay đổi màu sắc chung của tác phẩm.

Ít có sự kiện nghệ thuật nào khiến người ta sẵn sàng lên kế hoạch nhiều năm chỉ để nghe một nốt nhạc mới. Nhưng chính điều tưởng như phi lý ấy lại biến Halberstadt thành điểm hẹn độc đáo của những người tin rằng âm nhạc không chỉ được đo bằng giai điệu, mà còn bằng sự kiên nhẫn và dòng chảy của thời gian.

Từ một chỉ dẫn ngắn gọn đến bản nhạc kéo dài hơn sáu thế kỷ

Đằng sau buổi hòa nhạc kỳ lạ ấy là tư duy sáng tạo của John Cage, một trong những gương mặt có ảnh hưởng nhất của âm nhạc tiên phong thế kỷ 20. Sinh năm 1912 tại Los Angeles và qua đời năm 1992 ở New York, Cage nổi tiếng với những tác phẩm thách thức mọi quan niệm truyền thống về âm nhạc. Ông từng khiến thế giới tranh luận với 4'33", tác phẩm mà nghệ sĩ không chơi bất kỳ nốt nhạc nào, để khán giả lắng nghe chính những âm thanh của không gian xung quanh.

Năm 1985, Cage sáng tác ORGAN²/ASLSP cho piano, trước khi chuyển soạn cho đàn organ vào năm 1987. Điều đặc biệt là bản nhạc gần như không quy định thời lượng biểu diễn. Chỉ dẫn duy nhất ông để lại là bốn chữ: "As Slow As Possible" – Chậm nhất có thể.

Sau khi Cage qua đời, câu hỏi "chậm nhất có thể là bao lâu?" đã trở thành chủ đề của nhiều cuộc thảo luận trong giới âm nhạc. Với piano, âm thanh sẽ tắt dần sau khi phím đàn được nhấn. Nhưng với organ, các nốt nhạc có thể ngân lên liên tục nếu vẫn được cấp gió. Chính đặc điểm này đã mở ra ý tưởng táo bạo: biến chỉ dẫn của Cage thành một buổi biểu diễn kéo dài hàng thế kỷ.

Năm 2000, Dự án John Cage Organ Halberstadt chính thức được khởi động. Các nhà tổ chức quyết định thời lượng của tác phẩm sẽ là 639 năm, từ ngày 5/9/2001 đến ngày 4/9/2640. Con số này được lựa chọn để tưởng nhớ cây đàn organ lịch sử từng được xây dựng tại Halberstadt vào năm 1361 – đúng 639 năm trước khi dự án bắt đầu.

Điều thú vị là buổi biểu diễn không mở đầu bằng âm nhạc, mà bằng... sự im lặng. Từ tháng 9/2001 đến tháng 2/2003, nhà thờ Burchardi hoàn toàn không vang lên một nốt nhạc nào. Chỉ sau gần hai năm, những hợp âm đầu tiên mới bắt đầu cất lên, như một lời khẳng định rằng khoảng lặng cũng là một phần của tác phẩm, đúng với triết lý nghệ thuật mà John Cage theo đuổi suốt cuộc đời.

Để duy trì âm thanh suốt nhiều năm, cây đàn organ được trang bị hệ thống cấp gió bằng điện hoạt động liên tục. Mỗi khi đến thời điểm thay đổi hợp âm, những người phụ trách sẽ trực tiếp lắp thêm hoặc tháo bớt các ống đàn. Chính vì vậy, âm thanh của tác phẩm không diễn biến theo từng giai điệu mà thay đổi rất chậm, đôi khi phải mất nhiều năm người nghe mới nhận ra sự khác biệt.

Không gian biểu diễn cũng góp phần tạo nên trải nghiệm độc nhất vô nhị. Nhà thờ Burchardi từng bị bỏ hoang trong thời gian dài trước khi được trùng tu để phục vụ dự án. Những bức tường đá, mái vòm cao và không gian gần như trống rỗng khiến âm thanh lan tỏa theo nhiều hướng khác nhau.

Jeffrey Lependorf từng nhận xét rằng ở đây, "không phải nhà thờ chứa cây đàn organ, mà chính cây đàn đang 'chơi' cả nhà thờ". Chỉ cần bước vài bước, người nghe đã cảm nhận được một lớp âm thanh khác hẳn, như thể chính công trình kiến trúc cũng trở thành một phần của bản nhạc.

Khác với những buổi hòa nhạc truyền thống có điểm mở đầu và kết thúc rõ ràng, ORGAN²/ASLSP gần như không có khái niệm "khán giả của toàn bộ tác phẩm". Không một ai đang sống hôm nay có thể nghe trọn vẹn bản nhạc. Mỗi người chỉ chứng kiến một đoạn rất nhỏ trong hành trình kéo dài hơn sáu thế kỷ của nó. Có lẽ đó cũng là điều khiến dự án này trở nên đặc biệt: thay vì hướng đến một màn trình diễn hoàn chỉnh, nó buộc con người chấp nhận rằng nghệ thuật đôi khi vượt xa giới hạn của một đời người.

Bản nhạc dành cho những thế hệ chưa ra đời

Nếu điều khiến ORGAN²/ASLSP trở nên khác thường là thời lượng 639 năm, thì điều khiến dự án này thực sự có ý nghĩa lại nằm ở những con người đang âm thầm gìn giữ nó. Không ai tham gia dự án hôm nay có thể sống đến ngày bản nhạc kết thúc vào 4/9/2640. Mỗi người chỉ là một "người gác đền" tạm thời, tiếp nhận trách nhiệm từ thế hệ trước và trao lại cho thế hệ sau.

Anneli Borgmann, Chủ tịch Hội đồng quản trị Dự án John Cage Organ Halberstadt, cho rằng trong một thế giới ngày càng phát triển với tốc độ chóng mặt, nhà thờ Burchardi là nơi hiếm hoi khiến con người có thể dừng lại, lắng nghe và cảm nhận giá trị của sự hiện diện. Theo bà, chính nhịp điệu chậm đến mức gần như bất động của bản nhạc đã tạo nên sức hấp dẫn đặc biệt, buộc người nghe phải suy ngẫm về thời gian theo một cách hoàn toàn khác.

Sức hút ấy được thể hiện qua những người yêu nhạc sẵn sàng đi rất xa chỉ để chứng kiến vài phút thay đổi âm thanh. Michael Barnett, 55 tuổi, đến từ thành phố Glasgow (Scotland), cho biết ông đã đưa sự kiện này vào danh sách những điều nhất định phải trải nghiệm trong đời. Đối với ông, đây là một trong những sự kiện độc đáo nhất của thế giới âm nhạc, bởi rất hiếm khi một khoảnh khắc chỉ kéo dài vài phút lại phải chờ đợi nhiều năm mới diễn ra.

Nhưng điều khiến Barnett suy nghĩ nhiều hơn lại là tương lai của chính tác phẩm. Ông tự hỏi liệu hơn sáu thế kỷ nữa, ai sẽ là người có mặt trong buổi biểu diễn cuối cùng. Khi ấy, nhà thờ Burchardi còn tồn tại hay không? Cây đàn organ có vẫn hoạt động? Và thế giới sẽ thay đổi đến mức nào? Không ai có thể trả lời những câu hỏi ấy, nhưng chính sự bỏ ngỏ đó lại khiến dự án mang màu sắc vừa lãng mạn, vừa triết lý.

Để chuẩn bị cho hành trình kéo dài hàng trăm năm, mọi chi tiết đều được tính toán kỹ lưỡng. Nghệ nhân chế tác organ Johannes Hüfken cho biết những ống đàn được làm cho dự án có tuổi thọ ít nhất khoảng 500 năm nếu được bảo dưỡng đúng cách. Tuy nhiên, ông cũng thừa nhận điều quan trọng hơn vật liệu hay kỹ thuật chính là việc các thế hệ tương lai có tiếp tục gìn giữ cây đàn và ý tưởng của John Cage hay không. Theo ông, dự án là minh chứng cho cách con người dám nghĩ vượt ra ngoài những giới hạn thông thường và luôn hướng về các thế hệ mai sau.

Một chi tiết thú vị khác là ban tổ chức đã phát hành những tấm "vé chung kết" dành cho buổi biểu diễn cuối cùng vào ngày 4/9/2640. Mỗi vé có giá 2.640 euro và có thể được truyền lại cho con cháu. Người mua hôm nay hiểu rõ họ sẽ không bao giờ có cơ hội sử dụng tấm vé ấy, nhưng vẫn chấp nhận sở hữu như một biểu tượng của niềm tin rằng sẽ luôn có người tiếp tục lắng nghe bản nhạc trong nhiều thế kỷ tới.

Sau gần 25 năm, bản nhạc mới chỉ đi được khoảng 4% chặng đường. Phải hơn sáu thế kỷ nữa, hợp âm cuối cùng mới vang lên. Đến lúc đó, thế giới có thể đã đổi thay ngoài sức tưởng tượng của chúng ta. Nhưng nếu tiếng đàn vẫn còn ngân lên trong nhà thờ Burchardi, đó sẽ là minh chứng rằng có những tác phẩm nghệ thuật không chỉ vượt qua giới hạn của thời gian, mà còn kết nối những con người chưa từng sống cùng một thời đại bằng một giai điệu kéo dài suốt nhiều thế kỷ.