Góc nhìn 365: Giáo dục nhìn từ di sản của Lê Quý Đôn

"Tư tưởng đề cao thực học, học đi đôi với hành và trọng dụng hiền tài của Lê Quý Đôn có giá trị sâu sắc đối với công cuộc đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo hiện nay". Đó là 1 trong những nhận định được đưa ra tại hội thảo về danh nhân Lê Quý Đôn diễn ra tuần qua, nhân kỷ niệm 300 năm sinh của ông (1726-2026).

Nhận định ấy gắn với một thực tế: Bên cạnh vị thế của một học giả lớn với di sản học thuật đồ sộ, hệ tư tưởng giáo dục mà Lê Quý Đôn để lại vẫn có sức sống bền bỉ, khi chúng cho thấy những nét tương đồng với yêu cầu xây dựng xã hội học tập và phát triển nguồn nhân lực của Việt Nam hôm nay.

Như các phân tích tại hội thảo, trong lịch sử văn hóa và học thuật Việt Nam, Lê Quý Đôn thường được nhắc đến như một học giả uyên bác với hơn 40 bộ trước tác trải rộng trên nhiều lĩnh vực, từ sử học, địa lý, triết học, nông học đến văn học và thư tịch học. Vì vậy, công chúng thường nhớ tới ông như một biểu tượng của truyền thống hiếu học. Trong khi đó, hệ tư tưởng của ông về giáo dục phần nào chưa được nghiên cứu toàn diện, dù rất tiến bộ và đặc sắc.

Đáng chú ý, những quan niệm giáo dục của Lê Quý Đôn được hình thành trong bối cảnh nền giáo dục khoa cử vẫn chịu ảnh hưởng nặng của lối học tầm chương trích cú, lấy việc ghi nhớ kinh sách và ứng thí làm mục tiêu chủ yếu. Trong nhiều trước tác, đặc biệt là "Vân đài loại ngữ", Lê Quý Đôn nhiều lần phê phán lối học chuộng hư danh. Ông đề cao thực học. Theo ông, việc học phải gắn với quan sát, trải nghiệm và vận dụng vào đời sống, còn giá trị của tri thức được đo bằng khả năng giải quyết những vấn đề của thực tiễn và góp phần vào quốc kế dân sinh.

Từ đó, ông từng bước hình thành một cách nhìn khá toàn diện về giáo dục: Người học cần biết đối chiếu, kiểm chứng và tự hình thành chính kiến, thay vì thụ động tiếp nhận tri thức. Chính phương pháp học thuật của Lê Quý Đôn cũng phản ánh rõ quan niệm ấy: Mỗi khi khảo cứu hay trích dẫn thư tịch, ông thường so sánh nhiều nguồn tư liệu, bổ sung những nhận xét và lý giải của riêng mình, thay vì lặp lại ý kiến của tiền nhân.

Tư tưởng ấy tiếp tục được thể hiện trong quan niệm về đào tạo và sử dụng nhân tài. Khi tham gia tổ chức các khoa thi hay đảm nhiệm nhiều cương vị trong triều đình, Lê Quý Đôn nhiều lần kiến nghị đổi mới quy chế thi cử, hạn chế lối học văn mẫu và hướng tới tuyển chọn những người có thực tài. Với ông, thi cử chỉ là một chặng của giáo dục, còn điều quan trọng là bồi dưỡng những con người có năng lực, nhân cách và biết đem tri thức phụng sự đất nước.

***

Ba thế kỷ đã trôi qua, nhưng nhiều vấn đề mà Lê Quý Đôn đặt ra về giáo dục vẫn còn tính thời sự. Bởi, dù bối cảnh lịch sử đã thay đổi, bài toán hiện tại của giáo dục vẫn là đưa việc học vượt khỏi khuôn khổ của thi cử và bằng cấp, để tri thức thực sự trở thành động lực của sáng tạo, cống hiến và phát triển. Do vậy, những quan niệm về thực học, học đi đôi với hành hay trọng dụng nhân tài của ông vẫn tiếp tục gợi mở nhiều suy ngẫm.

Sự gặp gỡ này cũng được thể hiện rõ trong những định hướng phát triển giáo dục của Việt Nam trong kỷ nguyên mới. Tại đó, Nghị quyết 71-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo đã xác định: "Giáo dục, đào tạo phải bảo đảm "học đi đôi với hành", "lý thuyết gắn liền với thực tiễn", "nhà trường gắn liền với xã hội". Đồng thời, Nghị quyết cũng đặt ra nhiệm vụ - giải pháp: "Chuyển mạnh sang phương pháp giáo dục hiện đại, tích cực, tăng cường tự học, trải nghiệm sáng tạo, hướng học sinh phát huy tư duy độc lập, năng lực giải quyết vấn đề".

Định hướng ấy cho thấy, để phát triển, giáo dục hôm nay vẫn tiếp tục hướng tới những giá trị nền tảng: Coi trọng thực học, gắn lý thuyết với thực tiễn, khuyến khích tự học và tư duy độc lập. Trên nền tảng đó, việc phát hiện, bồi dưỡng và trọng dụng nhân tài tiếp tục là mục tiêu xuyên suốt của công cuộc đổi mới giáo dục.

Đó cũng là những điều mà danh nhân Lê Quý Đôn từng theo đuổi trong tư tưởng giáo dục của mình. Để rồi, sau 3 thế kỷ, sự bền vững của những giá trị ấy đã tạo nên phần di sản giá trị nhất của ông, đồng thời khẳng định vị trí của Lê Quý Đôn như một biểu tượng của truyền thống hiếu học Việt Nam.