Làm chủ không gian số để mở rộng dư địa phát triển

Không gian số đang mở ra những phương thức sản xuất, quản trị và sáng tạo chưa từng có, nhưng cũng đặt các quốc gia trước những dạng phụ thuộc và rủi ro mới. Bởi vậy, phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số không chỉ cần tốc độ, mà còn đòi hỏi năng lực kiến tạo, quản trị và làm chủ không gian phát triển mới này.

Đây là một trong những vấn đề đáng chú ý được đặt ra tại Hội thảo quốc tế Không gian phát triển Việt Nam trong kỷ nguyên mới: Định hướng chiến lược và lựa chọn chính sách, do Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam phối hợp với Đại sứ quán Cộng hòa Italia và Đại sứ quán Nhật Bản tại Việt Nam tổ chức mới đây ở Hà Nội.

Giữ vai trò then chốt

Phát biểu tại hội thảo, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân cho rằng, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo không chỉ là công cụ hỗ trợ mà chính là động lực quan trọng, là "vật liệu" cốt lõi để kiến tạo nên các không gian phát triển.

Theo ông, tiếp cận theo tinh thần Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số sẽ đóng vai trò then chốt trong việc giải quyết 2 bài toán lớn: Làm mới các không gian phát triển truyền thống và khai phá những không gian phát triển hoàn toàn mới, tạo động lực tăng trưởng và lợi thế cạnh tranh trong kỷ nguyên số.

Cách tiếp cận này cũng thống nhất với Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị đang được triển khai mạnh mẽ, xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là đột phá quan trọng hàng đầu. Từ định hướng này, một vấn đề thực tiễn được đặt ra là làm thế nào để chuyển đổi số không chỉ gia tăng kết nối, mà thực sự tạo nên năng lực sản xuất, quản trị và sáng tạo mới; đồng thời bảo đảm chủ quyền, an ninh và những giá trị xã hội trong môi trường số.

Theo GS-TS Trần Vi Dân (Ủy viên Hội đồng Lý luận Trung ương), không gian mạng ngày nay không chỉ được hiểu là Internet hoặc các hệ thống máy tính kết nối mạng. Cùng với sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số, điện toán đám mây, Internet vạn vật, dữ liệu lớn và đặc biệt là trí tuệ nhân tạo, không gian mạng đã trở thành một môi trường số toàn diện, nơi diễn ra hầu hết các hoạt động của đời sống kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội, quốc phòng và an ninh.

Đơn cử, ở phương diện văn hóa, không gian mạng mở ra một không gian văn hóa số sống động, tác động trực tiếp đến sự phát triển toàn diện của con người Việt Nam.

Môi trường này giúp bảo tồn và lan tỏa giá trị bằng cách số hóa các di sản văn hóa, phong tục tốt đẹp của 54 dân tộc anh em, làm cầu nối quảng bá hình ảnh, cốt cách con người Việt Nam yêu nước, nhân văn ra thế giới nhằm xây dựng sức mạnh văn hóa của quốc gia.

Ở góc độ khác, không gian mạng tác động định hình lối sống và nhân cách số, thúc đẩy thế hệ công dân mới biết sẻ chia, nhân rộng tinh thần tương thân tương ái, đồng thời đặt ra yêu cầu xây dựng các chuẩn mực ứng xử để con người Việt Nam không bị hòa tan trước các trào lưu lai căng, độc hại.

GS Dân cũng cho biết, không gian mạng hiện đại có thể được nhìn nhận như một hệ thống nhiều lớp, trong đó mỗi lớp đảm nhận một chức năng riêng nhưng có mối quan hệ phụ thuộc và tác động qua lại chặt chẽ với nhau, gồm: Lớp hạ tầng vật lý, lớp mạng, lớp dữ liệu, lớp nền tảng số, lớp ứng dụng, lớp con người và các tác nhân thông minh.

Với đặc điểm liên kết nhiều lớp như vậy, trong thực tế hiện nay, không gian mạng được hình thành từ hạ tầng công nghệ hiện đại, đã vượt ra khỏi vai trò một công cụ kỹ thuật để trở thành không gian sinh tồn mới của quốc gia.

Người dân và du khách trải nghiệm kính thực tế ảo tại Techfest Việt Nam 2025 khu vực phố đi bộ Hồ Gươm. Ảnh: Hoàng Hiếu - TTXVN

Những thuận lợi căn bản

Thực tiễn cho thấy, Việt Nam đang có những thuận lợi căn bản để phát triển không gian mạng, khi tham gia vào tiến trình số hóa với lợi thế đi sau để đi tắt đón đầu.

"Lợi thế này giúp chúng ta không phải trải qua những sai lầm trong thử nghiệm hay tốn chi phí duy trì các thế hệ công nghệ cũ, lạc hậu, từ đó tiến thẳng lên công nghệ hiện đại nhất hiện nay như mạng 5G/6G, hạ tầng điện toán đám mây một cách nhanh chóng, tối ưu hóa chi phí quốc gia" - GS-TS Trần Vi Dân phân tích.

Đáng nói, thuận lợi này được thúc đẩy bởi sự đồng bộ và vận hành quyết liệt từ cấp cao nhất thông qua việc triển khai toàn diện các quyết sách của Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng và Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị. Dưới sự chỉ đạo tập trung tối cao, toàn bộ hệ thống chính trị từ Trung ương đến cơ sở đã có sự chuyển biến mạnh mẽ, hành động quyết liệt trên thực tế, biến các chủ trương thành các chiến dịch hành động cụ thể, không còn hiện tượng trì trệ, cục bộ.

Bên cạnh thuận lợi, chuyên gia này cũng cho biết, sự vận hành mang tính chất phi biên giới và liên tục tiến hóa của không gian mạng tạo ra những thách thức đa tầng, đe dọa trực diện đến an ninh quốc gia.

Đó là khó khăn trong quản lý các nền tảng xuyên biên giới; sự phụ thuộc vào công nghệ lõi do Việt Nam vẫn phải nhập khẩu phần lớn linh kiện phần cứng, chip điện tử và hệ điều hành; hiểm họa từ tội phạm mạng tinh vi thế hệ mới như các cuộc tấn công mã độc tống tiền…; hiệu ứng dây chuyền, ảnh hưởng tới toàn bộ hệ sinh thái số khi có sự cố xảy ra do đặc điểm hình thành liên kết nhiều lớp của không gian mạng; nguy cơ lộ lọt dữ liệu và rào cản tố tụng quốc tế khi tình trạng mua bán thông tin cá nhân trái phép vẫn diễn ra phức tạp…

Từ những thách thức đặt ra, chuyên gia cho rằng, để nâng cao hiệu quả quản lý và phát triển không gian mạng, Việt Nam cần triển khai đồng bộ 5 nhóm giải pháp, bám sát các mục tiêu chiến lược phát triển đất nước.

Cụ thể, thực thi nghiêm Luật An ninh mạng và quy định về lưu trữ dữ liệu; làm chủ công nghệ lõi, phát triển sản phẩm "Make in Vietnam"; mở rộng hợp tác quốc tế về phòng, chống tội phạm mạng; xây dựng hệ sinh thái số bảo vệ người dân, trọng dụng nhân tài; nâng cao trách nhiệm người đứng đầu trong bảo đảm an toàn thông tin.

Từ những phân tích, GS Dân nhấn mạnh: "Giữ vững được không gian mạng là giữ được tương lai, sự độc lập và tự chủ của đất nước. Việc xây dựng một không gian mạng Việt Nam an toàn, lành mạnh không phải là nhiệm vụ riêng của bất kỳ cơ quan nào, mà là trách nhiệm chung của toàn hệ thống chính trị, doanh nghiệp và mỗi công dân".