Những kiệt tác văn hóa mới của nhân loại: UNESCO ghi danh các câu chuyện lịch sử tại Busan

Từ những cố đô đặt nền móng cho nhà nước Nhật Bản, các bãi biển từng chứng kiến cuộc đổ bộ Normandy, vùng đất linh thiêng gắn với sự ra đời của Phật giáo cho tới trung tâm sản xuất gốm sứ nổi tiếng hàng nghìn năm tuổi ở Trung Quốc, những di sản văn hóa mới được UNESCO ghi danh tại Kỳ họp lần thứ 48 ở Busan đã mở rộng hơn nữa bức tranh ký ức của nhân loại.

Mỗi địa điểm không chỉ là dấu tích của quá khứ, mà còn là câu chuyện về sự sáng tạo, niềm tin, xung đột và khả năng vượt qua thử thách của con người.

Trong lịch sử gần 50 năm của Công ước Di sản Thế giới, UNESCO chưa bao giờ chỉ xem việc bảo tồn là giữ lại những công trình cổ kính hay những thành phố đã đóng băng trong thời gian. Khái niệm di sản ngày càng mở rộng, bao gồm cả những không gian phản ánh sự hình thành của các nền văn minh, những địa điểm ghi dấu bước ngoặt của lịch sử hiện đại và những nơi lưu giữ tri thức được truyền qua nhiều thế hệ.

Tại Kỳ họp lần thứ 48 của Ủy ban Di sản Thế giới diễn ra ở Busan, Hàn Quốc, từ ngày 19 đến 29/7/2026, UNESCO tiếp tục bổ sung những địa điểm có giá trị nổi bật toàn cầu vào Danh sách Di sản Thế giới. Trong số đó, nhóm di sản văn hóa gây chú ý bởi sự đa dạng về không gian và thời gian: từ khảo cổ học cổ đại đến ký ức chiến tranh thế kỷ 20, từ trung tâm tôn giáo đến các truyền thống thủ công lâu đời.

Asuka và Fujiwara: nơi khai sinh nhà nước Nhật Bản cổ đại

Một trong những điểm nhấn của danh sách mới là các cố đô Asuka và Fujiwara của Nhật Bản – khu vực lưu giữ những dấu tích quan trọng về giai đoạn hình thành nhà nước trung ương tập quyền đầu tiên của quốc gia này.

Nằm tại tỉnh Nara ngày nay, Asuka và Fujiwara từng là trung tâm chính trị, tôn giáo và văn hóa của Nhật Bản trong khoảng từ thế kỷ thứ 6 đến thế kỷ thứ 8. Đây là thời kỳ có ý nghĩa đặc biệt khi Nhật Bản bắt đầu xây dựng mô hình quản trị nhà nước, tiếp nhận ảnh hưởng từ văn hóa lục địa châu Á, đồng thời hình thành những đặc điểm riêng của nền văn minh Nhật Bản.

Các dấu tích cung điện, đền chùa, đường sá cổ và những khu khảo cổ tại đây phản ánh quá trình chuyển đổi từ một xã hội dựa trên các liên minh thị tộc sang một quốc gia có hệ thống chính trị rõ ràng hơn.

Giá trị của Asuka và Fujiwara không chỉ nằm ở những gì còn lại dưới lòng đất, mà còn ở vai trò của khu vực này trong việc giải thích nguồn gốc của nhiều yếu tố văn hóa Nhật Bản hiện đại. Từ nghệ thuật Phật giáo, kiến trúc tôn giáo đến mô hình tổ chức nhà nước, nhiều nền tảng của Nhật Bản sau này bắt đầu được định hình trong giai đoạn lịch sử này.

Normandy: ký ức về ngày thay đổi lịch sử thế giới

Nếu Asuka và Fujiwara kể câu chuyện về sự ra đời của một quốc gia, thì Các bãi biển đổ bộ Normandy trong Thế chiến II năm 1944 lại lưu giữ ký ức về một trong những bước ngoặt quan trọng nhất của thế kỷ 20.

Ngày 6/6/1944, chiến dịch đổ bộ Normandy của quân Đồng minh mở màn tại bờ biển miền Bắc nước Pháp, với các khu vực nổi tiếng như Omaha, Utah, Gold, Juno, Sword và Pointe du Hoc. Đây là chiến dịch quân sự quy mô lớn góp phần mở đường cho quá trình giải phóng Tây Âu khỏi sự chiếm đóng của Đức Quốc xã.

Việc UNESCO công nhận Normandy mang một ý nghĩa vượt ra ngoài giá trị quân sự. Những bãi biển từng chứng kiến hàng nghìn binh sĩ hy sinh giờ đây trở thành không gian tưởng niệm, giáo dục lịch sử và nhắc nhở thế giới về hậu quả khủng khiếp của chiến tranh.

Đây cũng là một minh chứng cho sự thay đổi trong cách UNESCO nhìn nhận di sản. Một địa điểm không nhất thiết phải có những cung điện nguy nga hay công trình hàng nghìn năm tuổi mới có thể trở thành tài sản chung của nhân loại. Những nơi lưu giữ ký ức tập thể, đặc biệt là ký ức về hòa bình và mất mát, cũng có giá trị đặc biệt đối với các thế hệ tương lai.

Sarnath: vùng đất thiêng của Phật giáo

Trong nhóm di sản văn hóa mới được ghi danh, Khu khảo cổ Phật giáo cổ Sarnath của Ấn Độ là một địa điểm có ý nghĩa đặc biệt về tôn giáo và lịch sử.

Sarnath được xem là nơi Đức Phật thực hiện bài giảng đầu tiên sau khi đạt giác ngộ, đánh dấu sự khởi đầu của quá trình truyền bá giáo lý Phật giáo. Trong nhiều thế kỷ, nơi đây trở thành một trung tâm học thuật và hành hương quan trọng của cộng đồng Phật giáo tại châu Á.

Các di tích khảo cổ tại Sarnath gồm những công trình tôn giáo, tu viện và dấu tích kiến trúc phản ánh sự phát triển lâu dài của Phật giáo Ấn Độ. Không chỉ có giá trị với tín đồ Phật giáo, địa điểm này còn mang ý nghĩa lớn đối với nghiên cứu lịch sử, nghệ thuật và sự giao lưu văn hóa giữa các khu vực châu Á.

Việc UNESCO ghi danh Sarnath tiếp tục khẳng định vai trò của các trung tâm tôn giáo cổ trong việc định hình lịch sử nhân loại. Những nơi như Sarnath không chỉ là điểm hành hương, mà còn là những "kho lưu trữ sống" về tư tưởng, tri thức và sự vận động của các nền văn minh.

Cảnh Đức Trấn: câu chuyện của đất sét, lửa và sáng tạo

Một di sản văn hóa khác thu hút sự chú ý là các địa điểm sản xuất sứ thủ công truyền thống Cảnh Đức Trấn (Jingdezhen) của Trung Quốc.

Trong hơn một nghìn năm, Cảnh Đức Trấn được xem là một trong những trung tâm sản xuất đồ sứ quan trọng nhất thế giới. Những sản phẩm tinh xảo từ vùng đất này từng theo các tuyến thương mại cổ vươn tới nhiều quốc gia, trở thành biểu tượng cho trình độ kỹ thuật và nghệ thuật thủ công của Trung Quốc.

Điều UNESCO ghi nhận không chỉ là những lò nung cổ hay các công trình sản xuất, mà còn là cả một hệ thống tri thức nghề nghiệp được duy trì qua nhiều thế hệ. Từ cách lựa chọn nguyên liệu, xử lý đất sét, kiểm soát nhiệt độ nung đến nghệ thuật trang trí, mỗi công đoạn đều chứa đựng kinh nghiệm được tích lũy trong hàng trăm năm.

Câu chuyện của Cảnh Đức Trấn cho thấy một quan điểm quan trọng của UNESCO: Di sản không chỉ nằm trong những công trình bằng đá, mà còn tồn tại trong bàn tay con người, trong kỹ năng lao động và những truyền thống sáng tạo có nguy cơ mai một nếu không được bảo vệ.

Al-Faw: dấu tích của vương quốc cổ giữa sa mạc Arab

Một trong những hồ sơ đáng chú ý là Khu cảnh quan văn hóa Al-Faw của Saudi Arabia, nơi lưu giữ dấu tích của một trung tâm đô thị cổ từng đóng vai trò quan trọng trên các tuyến thương mại của bán đảo Arab.

Nằm ở rìa sa mạc Rub' al Khali, Al-Faw từng là kinh đô của Vương quốc Kinda – một thực thể chính trị có ảnh hưởng trong khu vực từ khoảng thế kỷ I trước Công nguyên đến những thế kỷ đầu Công nguyên. Thành phố cổ này phát triển nhờ vị trí chiến lược trên tuyến đường kết nối miền Nam bán đảo Arab với các vùng đất phía Bắc.

Các cuộc khai quật khảo cổ tại Al-Faw đã phát hiện nhiều dấu tích quan trọng như khu dân cư, công trình tôn giáo, hệ thống giếng nước, khu nghĩa trang cùng hàng nghìn hiện vật phản ánh đời sống của cư dân cổ đại.

Giá trị đặc biệt của Al-Faw nằm ở việc nơi đây cho thấy sa mạc không phải là vùng đất biệt lập như quan niệm trước đây. Trái lại, các cộng đồng cư dân cổ từng xây dựng mạng lưới giao thương rộng lớn, trao đổi hàng hóa, tín ngưỡng và tri thức với nhiều nền văn minh khác.

Mbanza Kongo: ký ức về một đế chế châu Phi

Một câu chuyện khác được UNESCO quan tâm là Mbanza Kongo, trung tâm lịch sử của Vương quốc Kongo ở Angola.

Trước thời kỳ thuộc địa châu Âu, Vương quốc Kongo từng là một trong những nhà nước bản địa lớn và có tổ chức nhất tại khu vực Trung Phi. Từ thế kỷ 15, vương quốc này thiết lập quan hệ thương mại và ngoại giao với Bồ Đào Nha, tạo nên những cuộc tiếp xúc văn hóa sâu rộng giữa châu Phi và châu Âu.

Mbanza Kongo từng là nơi đặt cung điện hoàng gia, các công trình tôn giáo và trung tâm quyền lực của nhà vua Kongo. Những dấu tích còn lại phản ánh sự phát triển của một xã hội phức tạp với hệ thống chính trị, kinh tế và văn hóa riêng biệt.

Điều quan trọng trong việc UNESCO công nhận Mbanza Kongo là sự khẳng định vai trò của các nền văn minh châu Phi trong lịch sử thế giới. Trong thời gian dài, nhiều câu chuyện về châu Phi thường bị nhìn qua lăng kính của thời kỳ thuộc địa. Những di sản như Mbanza Kongo giúp tái hiện một bức tranh đầy đủ hơn về các xã hội từng tồn tại trước sự mở rộng của các cường quốc châu Âu.

Gdańsk: thành phố cảng của giao thoa văn hóa và lịch sử hiện đại

Trong số các di sản văn hóa mới, thành phố lịch sử Gdańsk của Ba Lan mang một sắc thái khác: câu chuyện về một đô thị châu Âu được hình thành từ sự giao lưu giữa nhiều nền văn hóa.

Nằm bên bờ biển Baltic, Gdańsk trong nhiều thế kỷ là một trung tâm thương mại quan trọng. Vị trí cảng biển giúp thành phố trở thành điểm gặp gỡ của các thương nhân, nghệ nhân và cộng đồng từ nhiều khu vực khác nhau của châu Âu.

Kiến trúc Gdańsk phản ánh sự pha trộn độc đáo giữa các truyền thống Ba Lan, Đức, Hà Lan và vùng Baltic. Những dãy nhà phố, nhà thờ, công trình công cộng và không gian đô thị cổ tạo nên diện mạo đặc biệt của thành phố.