Văn Miếu - Quốc Tử Giám: Trăm năm khơi nguồn sáng tạo cho mỹ thuật hiện đại

Là hoạt động nhân dịp kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076 - 2026), triển lãm "Quốc Tử Giám trong nghệ thuật" giới thiệu bản in 60 tác phẩm của 34 tác giả từ cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20 đến nay.  Một lần nữa, những tác phẩm ấy cho người xem thêm cảm nhận về giá trị lịch sử - văn hóa đặc biệt của Văn Miếu, thông qua hành trình một thế kỷ sáng tạo nghệ thuật lấy di tích này làm nguồn cảm hứng.

Giám tuyển triển lãm, họa sĩ Nguyễn Thế Sơn cho biết, ông đã thực hiện một khảo sát, tìm kiếm hình ảnh Quốc Tử Giám trong nghệ thuật nói chung. "Lần dấu" dòng lịch sử từ thời kỳ trước khi Trường Mỹ thuật Đông Dương thành lập, họa sĩ Nguyễn Thế Sơn đã tìm được tác phẩm của khoảng 5 - 7 họa sĩ Pháp từng tới Hà Nội

Những nét cọ xuyên thế kỷ

Theo ông Sơn, đến cuối thế kỷ 19, cùng với sự xuất hiện của những chiếc máy ảnh phim kính khổ lớn cũng đồng thời xuất hiện những họa sĩ từ Pháp vẽ du khảo những bức ký họa đầu tiên về Văn Miếu - Quốc Tử Giám. "Một số họa sĩ Pháp tới Việt Nam, có tình cảm sâu đậm với xứ sở này, đặc biệt là với Văn Miếu. Họ để lại rất nhiều bức tranh độc đáo về Văn Miếu", ông Sơn nói.

Và triển lãm được lên ý tưởng khi họa sĩ Nguyễn Thế Sơn nhận ra không gian này trở thành một nguồn cảm hứng đi vào trong các sáng tác của các họa sĩ, các nghệ sĩ xuyên suốt qua các thời kỳ, các giai đoạn của lịch sử, kể từ cuối thế kỷ 19.

Tại triển lãm, công chúng được chiêm ngưỡng những tác phẩm nghệ thuật sớm nhất được vẽ về Văn Miếu - Quốc Tử Giám. Những "nét cọ in dấu thời gian" trong những bức tranh ký họa hay những bức tranh sơn dầu trực họa của những họa sĩ Pháp từ những năm cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20 không chỉ mang tới cho người xem cảm xúc nghệ thuật, mà người ta còn nhìn thấy "bóng thời gian" của một thời đại đã trôi qua.

Một trong những tác phẩm sớm nhất là bức phác họa đầu tiên về Miếu Khổng Tử (ký họa năm 1885) của tác giả Gaston Roullet (1847 - 1925), người từng đi khắp Việt Nam và vẽ hơn 200 bức tranh màu nước, ký họa, từ cuối năm 1885 đến đầu năm 1886. Trong lần đến thăm Văn Miếu, Roullet thực hiện bức ký họa chính thức đầu tiên của ngôi đền, bức họa được tìm thấy trong một bảo tàng ở Pháp. Trong quá trình sáng tác, họa sĩ đã tiết lộ thông tin thú vị: "Theo yêu cầu của quan viên, tướng Millot ra lệnh phải tôn kính ngôi đền này. Nghị định của ông còn dán trên cổng ra vào".

Hay tác phẩm Phong cảnh Văn Miếu của tác giả Francois de Marliave (1874 - 1953), người từng đoạt Giải thưởng Đông Dương năm 1911 và là một nghệ sĩ du hành người Pháp nổi tiếng với những tác phẩm ký họa màu nước sâu lắng về cảnh sắc và con người Việt Nam. Bức tranh vẽ Văn Miếu được ông thực hiện vào năm 1920, giai đoạn Nho học vừa chính thức thoái trào sau các kỳ thi khoa cử cuối cùng. Thời điểm này, Văn Miếu - Quốc Tử Giám không còn giữ vị thế trung tâm giáo dục khoa bảng rực rỡ mà chìm vào không gian u tịch, hoang phế, thậm chí được người Pháp gọi là "Chùa Quạ". Bị cuốn hút bởi vẻ đẹp trầm mặc của cấu trúc kiến trúc phương Đông cổ kính, Marliave đã ghi lại cái thần của di tích qua những bức tường rêu phong ẩn hiện dưới bóng cây cổ thụ.

Cùng với đó, tranh khắc gỗ Phong cảnh Văn Miếu của nữ họa sĩ Pháp tiêu biểu Alix Aymé (1894 - 1989), giảng dạy tại Trường Mỹ thuật Đông Dương vào giữa thập niên 1930; và tranh bột màu "Văn Miếu, Hà Nội" (1929) của Jos-Henri Ponchin (1897 - 1981) đều mang tới tư duy nghệ thuật hiện đại.

Nhà nghiên cứu mỹ thuật Phạm Long đánh giá: "Qua các tác phẩm, có thể thấy rõ các họa sĩ Pháp thời kỳ đó vô cùng ấn tượng với Văn Miếu - Quốc Tử Giám. Họ đánh giá rất cao truyền thống kiến trúc và văn hóa của chúng ta. Mặc dù ở thời điểm đó, Văn Miếu đang trong tình trạng hoang tàn, nhưng người Pháp vẫn ý thức được đây là một di sản văn hóa đỉnh cao".

Điều đáng nói, qua nhãn quan độc đáo, các họa sĩ Pháp đã đưa Văn Miếu vào dòng chảy mỹ thuật hiện đại, biến một không gian tế tự nghiêm trang thành biểu tượng thị giác có tính nhận diện cao, góp phần định vị hình ảnh Hà Nội trên bản đồ văn hóa thế giới!

Tư liệu thị giác vô giá

Theo giám tuyển Nguyễn Thế Sơn, khi Trường Mỹ thuật Đông Dương ra đời, những họa sĩ là giảng viên hay những sinh viên mỹ thuật thời Đông Dương cũng tiếp tục lấy cảm hứng trực tiếp từ không gian này. Nhà nghiên cứu mỹ thuật Phạm Long chia sẻ, ông ấn tượng với bức tranh vẽ bìa cho Tứ dân tạp chí của họa sĩ Tô Ngọc Vân vẽ năm 1930 khi ông còn là sinh viên. Theo ông, bức tranh với hình nền Văn Miếu cho thấy sự liên kết biểu tượng giữa nền giáo dục, văn hóa cũ của cha ông với nền giáo dục nghệ thuật mới thời bấy giờ.

Đến những giai đoạn sau này, vào những năm đất nước khó khăn sau chiến tranh, không gian Quốc Tử Giám dù không được chăm sóc nhiều, vẫn hiện lên trong hội họa khi mang trong mình một vẻ đẹp nguyên sơ như một ốc đảo, nơi giao hòa của thiên nhiên trong lòng thành phố còn nhiều ngổn ngang, qua tranh của các họa sĩ Văn Giáo, Vũ Đăng Bốn.

Cũng theo họa sĩ Nguyễn Thế Sơn, gần như có thể xem họa sĩ Trịnh Hữu Ngọc là "quán quân" vẽ về Quốc Tử Giám với số lượng đến hơn 30 tác phẩm, đều là những bức tranh vẽ trực họa sơn dầu. Và tại triển lãm, dịch giả, họa sĩ Trịnh Lữ, con trai cố họa sĩ Trịnh Hữu Ngọc, rất xúc động khi thấy một số bức tranh vẽ từ những năm 70 thế kỷ XX của cha mình được trưng bày tại đây.

"Đó đều là những cảnh trong quá khứ, những mái ngói rêu phong, mảnh sân, Khuê Văn Các thời đó rất hoang vu... có một vẻ đẹp riêng. Những bức tranh đó được giới thiệu trong một khung cảnh Văn Miếu ngày nay rất khác, đã được trùng tu, mang đến cho tôi niềm vui thầm lặng khi là người sống và trưởng thành tại Hà Nội, chứng kiến tất cả những thay đổi của Văn Miếu đến ngày nay" - họa sĩ Trịnh Lữ nói.

Đặc biệt, khác với một "Phố Phái" rêu phong, u hoài, trầm mặc, bức tranh sơn dầu Thăm Văn Miếu được sáng tác năm 1984 thuộc sưu tập Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam là "nốt nhạc" tươi sáng trong phong cách của danh họa Bùi Xuân Phái. Tác phẩm thể hiện bước dịch chuyển tinh tế từ hoài niệm sang tương lai khi đặt hình ảnh cô giáo và các em học sinh - những mầm non tràn đầy sức sống vào không gian cổ kính ngàn năm văn hiến.

Những năm đầu đổi mới, mở cửa đến nay, dòng chảy sáng tạo về chủ đề Văn Miếu - Quốc Tử Giám được tiếp nối một cách mới mẻ hơn với các ký họa màu nước của các họa sĩ đương đại và các sáng tác mới trên chất liệu lụa, sơn mài, sơn khắc, inox, composite và nhiếp ảnh cùng sắp đặt đa phương tiện của các nghệ sĩ trẻ mang tới góc nhìn đa chiều về nghệ thuật.

Triển lãm không chỉ kể câu chuyện về một di tích, mà còn cho thấy Quốc Tử Giám đã trở thành nguồn cảm hứng xuyên suốt đối với nhiều thế hệ nghệ sĩ.