Điện ảnh thời AI: Công nghệ thay đổi cuộc chơi, con người vẫn giữ vai chính

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi sâu sắc cách một bộ phim được sáng tạo, sản xuất và phát hành. Song, cùng với những cơ hội chưa từng có về tốc độ, chi phí và khả năng tiếp cận công nghệ là hàng loạt câu hỏi mới về quyền tác giả, bản quyền và vai trò của con người trong hoạt động sáng tạo. 

Đây cũng là vấn đề xuyên suốt được các chuyên gia trong nước và quốc tế đặt ra tại hội thảo "Trí tuệ nhân tạo, công nghệ số và bảo vệ tài sản trí tuệ trong điện ảnh", diễn ra chiều 30/6, trong khuôn khổ Liên hoan phim châu Á Đà Nẵng lần thứ IV (DANAFF IV).

Không chỉ bàn về cách AI đang thay đổi quy trình làm phim, hội thảo còn đi sâu vào những vấn đề nóng như bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, hoàn thiện khung pháp lý đối với các tác phẩm có sự tham gia của AI và tương lai của hoạt động sáng tạo trong kỷ nguyên số. Từ góc độ công nghệ, pháp lý đến thực tiễn sản xuất, các diễn giả đều hướng tới một câu hỏi chung: làm thế nào để AI trở thành động lực mới của điện ảnh mà không làm suy giảm giá trị sáng tạo của con người.

Theo TS. Ngô Phương Lan, Chủ tịch Hiệp hội Xúc tiến phát triển Điện ảnh Việt Nam (VFDA), Giám đốc DANAFF IV, chủ đề hội thảo đã được Ban Tổ chức xây dựng từ tháng 8/2025 và "đến thời điểm hôm nay, đây không chỉ vẫn là một vấn đề thời sự mà còn trở nên cấp thiết và nóng bỏng hơn bao giờ hết", bà nói.

AI thay đổi cách làm phim

Trong số nhiều vấn đề được đặt ra tại hội thảo, câu chuyện AI đang làm thay đổi cách điện ảnh được sáng tạo, sản xuất và phát hành nhận được nhiều sự quan tâm. Theo TS. Ngô Phương Lan, AI đang mở ra những khả năng chưa từng có cho điện ảnh khi có thể hỗ trợ nghiên cứu thị trường, phân tích dữ liệu khán giả, phát triển ý tưởng, tối ưu hóa quy trình sản xuất, đồng thời mở rộng hoạt động quảng bá và phát hành tác phẩm trên phạm vi toàn cầu. Với những nền điện ảnh đang phát triển như Việt Nam, AI và công nghệ số không chỉ là công cụ hỗ trợ mà còn là cơ hội để rút ngắn khoảng cách phát triển, nâng cao năng lực cạnh tranh và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị điện ảnh toàn cầu.

Đồng quan điểm, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nguyễn Huy Dũng cho rằng AI đang làm thay đổi căn bản ngành công nghiệp điện ảnh, từ sáng tạo nội dung, sản xuất đến phát hành. "Những việc trước đây cần nhiều tháng, nhiều đội ngũ, nhiều ngân sách, nay có thể được làm nhanh hơn, rẻ hơn và cá nhân hóa hơn", ông nhận định. Dẫn kinh nghiệm quốc tế, nhiều tham luận cũng cho thấy AI đang rút ngắn đáng kể thời gian sản xuất. Chẳng hạn, theo tham luận của CEO VinStudio Trịnh Thị Thủy Liên, bộ phim hoạt hình chiếu rạp đầu tiên được thực hiện hoàn toàn bằng AIGC tại Trung Quốc đã rút ngắn chu kỳ sản xuất từ 3-5 năm xuống còn khoảng 1 năm.

Ở góc độ nghiên cứu, GS. Hồ Tú Bảo cho rằng AI tạo sinh đang tạo ra một trong những biến đổi lớn nhất của điện ảnh kể từ khi ngành công nghiệp này chuyển từ phim câm sang phim nói, từ phim đen trắng sang phim màu hay từ phim nhựa sang phim số. Khác với những cuộc cách mạng công nghệ trước đây chủ yếu thay đổi công cụ sản xuất, AI lần này tác động trực tiếp đến năng lực sáng tạo của con người.

Khi AI không còn chỉ là công cụ

Khi AI tham gia ngày càng sâu vào quá trình làm phim, những vấn đề được đặt ra không chỉ dừng ở công nghệ mà còn mở rộng sang quyền tác giả, quyền sở hữu trí tuệ và giá trị của hoạt động sáng tạo. Dữ liệu nào được sử dụng để huấn luyện AI? Ai là chủ sở hữu của một tác phẩm có sự tham gia của AI? Và làm thế nào để bảo vệ quyền lợi của người sáng tạo trong kỷ nguyên số?

Từ góc độ doanh nghiệp, CEO VinStudio Trịnh Thị Thủy Liên cho rằng AI mang lại nhiều cơ hội khi giúp giảm mạnh chi phí thử nghiệm sáng tạo, thu hẹp khoảng cách giữa các studio lớn và nhỏ, đồng thời tối ưu nhiều công việc lặp lại trong quy trình sản xuất. Theo số liệu bà Thủy Liên dẫn lại, doanh thu phòng vé Việt Nam năm 2025 đạt khoảng 6.140 tỷ đồng, trong đó phim Việt chiếm 62% thị phần. Và bà cho rằng, khi thị trường nội địa đang tăng trưởng, "mắt xích còn thiếu chính là xuất khẩu". AI có thể hỗ trợ quá trình bản địa hóa, đa ngôn ngữ và phân phối số để mở rộng khả năng tiếp cận thị trường quốc tế.

Tuy nhiên, bà cũng cảnh báo nếu AI khai thác dữ liệu và tài sản trí tuệ mà không có cơ chế cấp phép và chia sẻ giá trị hợp lý, động lực đầu tư cho sáng tạo sẽ bị xói mòn. "Điều quan trọng nhất là phân biệt được đâu là cơ hội thực sự và đâu là những rủi ro có thể làm suy yếu nền tảng sáng tạo của ngành trong dài hạn. Đây không phải bài toán "chọn một": nhiệm vụ của chúng ta là bảo vệ đồng thời cả công nghệ lẫn sáng tạo", bà nhấn mạnh.

Ở góc độ pháp lý, ThS. Phạm Thị Kim Oanh, Phó Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả, cho rằng AI không còn chỉ là công cụ hỗ trợ mà đã trở thành đối tượng tham gia trực tiếp vào hoạt động sáng tạo, kéo theo hai bài toán lớn: nguồn dữ liệu được sử dụng để huấn luyện AI và quyền sở hữu đối với các sản phẩm có sự tham gia của AI. Theo GS. Hồ Tú Bảo, vì vậy, cuộc tranh luận về AI trong điện ảnh hiện nay không chỉ dừng ở khía cạnh công nghệ mà đã mở rộng sang quyền sở hữu trí tuệ, quyền lực sáng tạo, mô hình kinh doanh và cả cách nhìn nhận giá trị của nghệ thuật.

Con người vẫn phải giữ vai trò trung tâm

Dù tiếp cận từ góc độ công nghệ, pháp lý hay thực tiễn sản xuất, các diễn giả đều thống nhất rằng AI là xu thế không thể đảo ngược. Điều điện ảnh cần không phải là lựa chọn giữa AI và con người, mà là xây dựng một mô hình phát triển trong đó công nghệ mở rộng năng lực sáng tạo, còn con người vẫn giữ vai trò trung tâm.

Từ thực tiễn vận hành, CEO VinStudio Trịnh Thị Thủy Liên đề xuất mô hình "AI-first workflow, human-first authorship" - AI tham gia vào quy trình làm việc, nhưng con người vẫn là chủ thể sáng tạo và chịu trách nhiệm đối với tác phẩm. Đồng quan điểm, GS. Hồ Tú Bảo cho rằng người làm điện ảnh cần giữ vị trí tác giả - người đặt câu hỏi, có tầm nhìn và quyết định ý nghĩa của tác phẩm.

Theo TS. Ngô Phương Lan, "có hai điều mà cho đến nay AI vẫn chưa thể thay thế con người: đó là năng lực sáng tạo và trí tưởng tượng. Chính những giá trị ấy mới là cốt lõi làm nên bản sắc của điện ảnh." Bà cũng nhấn mạnh: "Không có sáng tạo nếu người sáng tạo không được bảo vệ. Và cũng không thể có một nền công nghiệp văn hóa phát triển bền vững nếu quyền sở hữu trí tuệ không được tôn trọng".

Trong khi đó, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nguyễn Huy Dũng lưu ý: "AI có thể làm cho sản xuất rẻ hơn, nhưng không được làm cho lao động sáng tạo trở nên rẻ đi". Theo ông, công nghệ chỉ thực sự có ý nghĩa khi phục vụ con người và tạo ra giá trị cho sự phát triển của ngành.

Thông điệp xuyên suốt của hội thảo vì thế không nằm ở việc AI có thay thế con người hay không, mà là làm thế nào để công nghệ trở thành động lực mới của điện ảnh, trong khi quyền tác giả, tính nguyên bản và vai trò trung tâm của con người vẫn được bảo đảm trong kỷ nguyên số.