Văn hoá quan họ trong "Yêu nhau ngả nón ra ngồi"

Mới đây, trên mạng xã hội xuất hiện clip ghi lại bài dân ca quan họ Yêu nhau ngả nón ra ngồi do một giọng ca người Lào thể hiện. Do có yếu tố mới lạ, bài hát tạo được sự chú ý của cộng đồng mạng. Người viết cũng có cảm tình với phần thể hiện của nam ca sĩ nước bạn.

Có điều, theo góc nhìn của tôi, nhiều người hát bài Yêu nhau ngả nón ra ngồi trong đó có bạn hát trong clip này, đã hát nhầm lời: Cụ thể, thay vì "nói dối với anh hai rằng" thì lại hát là "dối rằng cha dối mẹ". Sự nhầm lẫn này không khó để lý giải. Và đó cũng là một câu chuyện thú vị về quan họ.

Nhiều phiên bản, rất dễ bị lẫn

Ta vẫn biết, tính dị bản (tức là từ một lòng bản có thể có nhiều dị bản/bài khác nhau) là 1 trong những đặc trưng của dân ca. Thực tế, khi tìm kiếm trên internet với từ khóa "Yêu nhau ngả nón ra ngồi" khán giả dễ dàng tìm thấy rất nhiều kết quả, trong đó nhiều phiên bản với lời "dối rằng cha dối mẹ" lại do các nghệ sĩ nổi tiếng thể hiện.

Phải nói ngay, quan họ có 2 bài gần giống nhau khiến người nghe, ngay cả những người hoạt động âm nhạc cũng rất dễ bị nhầm, đó là Yêu nhau cởi áo cho nhau (tên gọi khác Qua cầu gió bay) và bài Yêu nhau ngả nón ra ngồi (chỉ 1 tên duy nhất). Ngoài tên gọi, hai bài có tính chất, màu sắc âm nhạc, giai điệu tương đối giống nhau, trong khi lời ca cũng có nét tương đồng; sự khác biệt là ở bố cục tác phẩm và phần giai điệu do sự chi phối của thanh điệu tiếng Việt trong phần lời ca.

Tại sao lại giống nhau? Có thể bởi vì cả 2 đều được khai thác từ ca dao: "Yêu nhau cởi áo cho nhau/ Về nhà mẹ hỏi qua cầu gió bay", "Yêu nhau cởi nhẫn cho nhau/ Về nhà mẹ hỏi qua cầu đánh rơi", "Yêu nhau cởi nón trao nhau/ Về nhà mẹ hỏi qua cầu gió bay". Khi vào dân ca quan họ, với sự tài tình của các nghệ nhân, mỗi một cặp thơ lục bát (2 câu) sẽ tạo nên một "trổ" vừa vặn.

Chẳng hạn, ở bài Yêu nhau cởi áo cho nhau câu hát sẽ là: "Yêu nhau cởi áo ơi à cho nhau/ Về nhà dối rằng cha dối mẹ ơ ờ ơ ớ ơ/ Này a ối a qua cầu, này a ối a qua cầu/ Tình tình tình gió ì i í bay, tình tình tình gió bay". Câu hát này tương ứng 1 trổ tròn trịa, 2 cặp thơ lục bát còn lại cũng được phổ nhạc tương tự để trở thành một bài dân ca có cấu trúc nhỏ.

Bài Yêu nhau ngả nón ra ngồi có những nét rất khác: "Yêu nhau ngả nón có ra á a ngồi/ Về nhà anh hai có hỏi song song để ới a á song tình/ Tình rằng ấy a, hỏi í rằng là nón để đâu". Chưa hết, bài này còn phát triển mở rộng thêm 2 câu so với bài trên. Câu thứ hai là: "Chị rằng hai ơ ớ ơi/ chị có a hai về nói dối với anh hai rằng/ chứ đi có a chơi về (có dị bản hát "ra chơi có a ngoài này") là nón ới à cất đi/ chứ đi có a chơi về là nón ới à cất đi". Câu thứ ba: "Chị rằng hai ơ ớ ơi/ chị có a hai về/ nói thực với anh hai rằng/ ra chơi có a ngoài này nón để ới à làm tin, nón gửi ới a làm duyên".

Như vậy, về khuôn khổ 1 trổ của Yêu nhau ngả nón ra ngồi lớn hơn rất nhiều, gần tương đương với cả 3 trổ của Yêu nhau cởi áo cho nhau. Đồng thời, âm nhạc của bài "ngả nón" cũng phát triển hơn.

Ngoài ra, cũng trên mạng, khán giả có thể tìm thấy một bản có cùng tên Yêu nhau ngả nón ra ngồi do nghệ sĩ Phan Huấn thể hiện, đã thu âm từ rất lâu tại Đài Tiếng nói Việt Nam. Chúng tôi đã nghe bản này và thấy đây không phải là 1 trong 2 bài dân ca quan họ cổ nhưng nó giống với bài Yêu nhau ngả nón ra ngồi được rút gọn, trong khi ca từ thì lại dùng từ "dối rằng cha dối mẹ".

Có thể việc phổ biến phiên bản thu âm có tuổi đời hàng thập niên này cộng với 2 bài dân ca cổ na ná nhau dẫn đến sự nhầm lẫn của các nghệ sĩ, người yêu dân ca đương thời?

Chuyện cùng liền anh cho tỏ tường

Nghệ sĩ mà chúng tôi chọn để trao đổi là Nguyễn Hữu Duy (nghệ danh Hữu Duy) thuộc thế hệ 8X, đam mê quan họ, ham học hỏi và học hành bài bản, anh đang là nghệ sĩ của Nhà hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh.

Theo anh, về nguồn gốc bài Yêu nhau ngả nón ra ngồi ngày nay mọi người được nghe là theo lối hát của các cụ nghệ nhân làng Lim truyền dạy những năm 70 thế kỷ trước cho các nghệ sĩ thế hệ đầu của Nhà hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh như NSƯT Vũ Tự Lẫm, NSƯT Quý Tráng, NSƯT Minh Phức, NSƯT Lệ Ngải... Rồi sau này chính những nghệ sĩ đó truyền lại cho các thế hệ nghệ sĩ quan họ tiếp nối.

Anh kể: "Khoảng năm 2002 - 2003 lần đầu tiên tôi được nghe bài này là do NSƯT Quý Tráng truyền dạy trong chương trình học hát dân ca quan họ trên sóng Đài PT&TH Bắc Ninh (cũ). Đến năm 2005 khi tôi là học sinh của Trường VHNT&DL Bắc Ninh (cũ) thì NSƯT Khánh Hạ dạy chúng tôi bài hát này".

Anh cũng lý giải, trong quan họ có 2 bài Yêu nhau cởi áo cho nhau và Yêu nhau ngả nón ra ngồi, có 2 câu thơ giống nhau là: "Yêu nhau cởi áo cho nhau" và "Yêu nhau tháo nhẫn lồng tay". Nhưng sự khác biệt ở đây là, ở bài Yêu nhau cởi áo cho nhau thì về nhà nói dối với mẹ cha; còn bài Yêu nhau ngả nón ra ngồi thì lời là về nhà nói dối với anh hai. Tại sao lại vậy? Tôi đem câu hỏi này hỏi cô giáo dạy trực tiếp - NSƯT Khánh Hạ và sau hỏi NSƯT Quý Tráng, NSƯT Tự Lẫm, NSƯT Minh Phức thì được biết: Bài Yêu nhau ngả nón ra ngồi là một bài dị bản của Yêu nhau cởi áo cho nhau. Có dị bản là bởi đặc điểm của quan họ là hát đối, cho nên yêu cầu đặt ra là luôn phải sáng tác bài để đối lại cái bài ra trước, chính vì vậy mà quan họ có vốn bài bản lên đến hàng trăm bài hát...

Với bài hát Yêu nhau cởi áo cho nhau thì lời ca dí dỏm, xui người bạn của mình về nói dối mẹ cha với lời nói dối rất đáng yêu là đi qua cầu thì gió bay, rồi trót đánh rơi. Còn đối với bài hát Yêu nhau ngả nón ra ngồi thì lời ca còn dí dỏm hơn nữa, đó là các liền anh trêu ghẹo, xui chị hai là có yêu nhau thì "ngả nón ra ngồi" hoặc là "cởi áo cho nhau" hay "tháo nhẫn lồng tay" nhưng về nhà nói dối rồi lại nói thực với anh hai.

Lời kết

Thực ra trong bài Yêu nhau ngả nón ra ngồi còn có trổ 2 "yêu nhau tháo nhẫn lồng tay", tương ứng chị ba và anh ba; và trổ 3 "yêu nhau cởi áo cho nhau", tương ứng chị tư và anh tư. Yếu tố này cho ta thấy đặc trưng văn hóa quan họ. Ở đó có tục kết bạn, các liền anh liền chị không hát riêng lẻ mà hát theo nhóm nam với nhóm nữ (xưa gọi bọn); và đã kết bạn thì trọn nghĩa vẹn tình duy trì suốt trọn đời. Điều này được cộng đồng làng xã, gia đình 2 bên quan họ đều biết nên không có chuyện ghen tuông. Một mặt khác, quan họ lời ca dù đắm say đến đâu thì khi hát liền anh và liền chị luôn ngồi đối diện nhau, luôn có một khoảng cách.

Ở góc độ khác, người quan họ vốn khiêm nhường, trọng lễ nghĩa, chú ý từ cử chỉ, nét mặt nên không thể có chuyện ngả nón ra để ngồi hay tháo nhẫn, cởi áo ra được. Nhất là những thứ đó đều rất quý giá đối với họ, vậy mà họ đã dám mượn cả những hình ảnh ấy đưa vào lời ca nhằm nhấn mạnh, khẳng định về tình cảm, sự trân trọng mà người quan họ dành cho nhau. Qua đây mới thấy nghĩa tình quan họ lớn đến nhường nào, sâu sắc đến nhường nào. Cho nên khi thể hiện, nên sử dụng đúng lời ca mà các nghệ nhân quan họ làng đã sáng tạo ra và để lại cho chúng ta.