"Café Terrace at Night": 5 chi tiết hé lộ thiên tài của Van Gogh trong "Đêm đầy sao" đầu tiên

Trước khi có kiệt tác The Starry Night, chính xác là 9 tháng trước đó, Vincent van Gogh đã sáng tác Café Terrace at Night.

Hoàn thành vào tháng 9/1888, bức tranh khắc họa một quán cà phê rực sáng dưới ánh đèn lồng tại thành phố Arles thuộc vùng Provence, miền nam nước Pháp – nơi Van Gogh chuyển đến sinh sống 6 tháng trước đó. Phía trên quán cà phê là một khoảng trời xanh thẫm lấp lánh những vì sao, tạo nên một khung cảnh vừa thực vừa huyền ảo.

Đây là bức "đêm đầy sao" đầu tiên trong sự nghiệp của Van Gogh và có ý nghĩa đặc biệt đối với ông. Không chỉ mở ra niềm say mê mới với bầu trời đêm, tác phẩm còn đánh dấu sự thay đổi sâu sắc trong cách nhìn nhận của họa sĩ về vai trò của nghệ thuật và người nghệ sĩ trước vũ trụ.

Thông qua Café Terrace at Night – hiện được trưng bày tại The Grand Van Gogh Exhibition ở Tokyo – người xem có thể thấy Van Gogh đang tái tạo chính mình, đồng thời định nghĩa lại vai trò của nghệ sĩ như một nhân chứng trước dòng chảy của thời gian: quá khứ, hiện tại và tương lai.

Provence – vùng đất tái sinh của Van Gogh

Khi chuyển từ Paris đến Arles vào đầu năm 1888, Van Gogh đã ngoài 30 tuổi và trải qua nhiều ngã rẽ trong cuộc đời. Ông từng làm nghề buôn tranh, dạy học, truyền giáo trước khi trở thành một họa sĩ tự học.

Dù bảng màu trong tranh ngày càng tươi sáng dưới ảnh hưởng của trường phái Ấn tượng, sức khỏe thể chất lẫn tinh thần của ông lại suy giảm nghiêm trọng. Trong hoàn cảnh đó, Van Gogh đặt nhiều kỳ vọng vào ánh sáng rực rỡ của miền nam nước Pháp.

Đối với ông, Provence là vùng đất của sự đổi mới sáng tạo và tái sinh tinh thần – nơi mọi gánh nặng của quá khứ có thể được gột bỏ để bắt đầu lại từ đầu.

Trong những bức thư gửi em trai Theo trước khi hoàn thành Café Terrace at Night, Van Gogh cho biết ông không còn muốn "vẽ chính xác những gì nhìn thấy trước mắt". Thay vào đó, ông mong muốn truyền tải "cảm giác về sự vô tận".

Mang theo khát vọng ấy, Van Gogh dựng giá vẽ tại quảng trường Place du Forum trong một đêm tháng 9 ấm áp và quang đãng. Chính nơi đây đã trở thành điểm khởi đầu cho một trong những bước ngoặt quan trọng nhất trong sự nghiệp của ông.

Những vật thể đời thường bỗng phát sáng như mang hơi thở của một thế giới khác. Bầu trời sao vô tận phía trên và cuộc sống phù du phía dưới hòa quyện thành một chỉnh thể thống nhất.

Dưới đây là 5 chi tiết quan trọng giúp lý giải cách Van Gogh biến một quảng trường bình thường thành một không gian mộng tưởng, nơi quá khứ và hiện tại giao thoa trong một ảo ảnh vừa thực vừa hư.

1. Những viên đá lát đường

Chiếm gần một phần tư diện tích bức tranh là khoảng không gian phía trước quán cà phê với những viên đá lát đường nhiều màu sắc.

Điều thú vị là thay vì dẫn mắt người xem tới quán cà phê – chủ thể chính của tác phẩm – lớp đá lát này lại tạo cảm giác đẩy quán cà phê lùi xa hơn.

Trong bức thư gửi em trai sau khi hoàn thành tác phẩm, Van Gogh từng mô tả: "Một chiếc đèn lồng màu vàng khổng lồ chiếu sáng sân hiên, mặt tiền, vỉa hè và cả những viên đá trên đường phố, khiến chúng ánh lên sắc hồng tím... Đây là một bức tranh đêm không có màu đen".

Bên dưới vẻ đẹp rực rỡ ấy còn ẩn giấu một tầng ý nghĩa khác. Dưới lớp đá lát là hệ thống hành lang mái vòm cổ được gọi là "cryptoporticoes" – phần nền móng của khu chợ La Mã cổ từng tồn tại tại đây.

Van Gogh hiểu rõ điều này. Vì thế, những viên đá không chỉ là màn trình diễn màu sắc xuất sắc mà còn như tàn tích của lịch sử và ký ức cá nhân đang bị chôn vùi dưới chân con người.

2. Những cột đá bị xóa khỏi lịch sử

Ở trung tâm bức tranh, phía dưới tán cây xanh lớn bên phải, người xem thấy một cửa hiệu sáng đèn cùng một cặp nam nữ ăn mặc lịch sự đang bước đi. Tuy nhiên, đó không hoàn toàn là khung cảnh thực tế.

Van Gogh đã cố tình thay thế hai cột Corinth cổ đại từ thế kỷ I bằng những ô cửa sổ và rèm cửa. Những cột đá này vốn là phần còn sót lại của một ngôi đền La Mã cổ nằm cạnh quảng trường và được gắn vào mặt tiền của khách sạn Hôtel du Nord.

Đối với nhiều họa sĩ khác, đây hẳn là chi tiết đầy hấp dẫn để đưa vào tranh. Nhưng Van Gogh lại lựa chọn loại bỏ chúng.

Ông không muốn tác phẩm bị níu kéo bởi sức nặng của quá khứ. Trong thế giới nghệ thuật của Van Gogh, con người có thể nhìn lại lịch sử, nhưng không nên mãi chìm đắm trong đó.

3. Những chiếc ghế trống

Thoạt nhìn, Café Terrace at Night giống như một khung cảnh sinh hoạt nhộn nhịp. Tuy nhiên, nếu quan sát kỹ, người xem sẽ nhận ra rất nhiều chiếc bàn và ghế ở phía trước hoàn toàn không có người ngồi.

Những chiếc ghế trống ấy tạo nên cảm giác kỳ lạ, như thể chúng đang chờ đợi một buổi trình diễn sắp diễn ra ở khoảng không giữa quảng trường.

Một số tài liệu lịch sử cho biết quảng trường Place du Forum từng chứng kiến nhiều sự kiện công cộng trong quá khứ. Đáng chú ý là vụ hành quyết vị quý tộc nổi loạn Gaubert de Lernet vào ngày 26/2/1399 trước sự chứng kiến của đông đảo khán giả, trong đó có cả Hoàng hậu Marie de Blois.

Giàn hành quyết từ lâu đã biến mất, nhưng ký ức tập thể về việc tụ tập để chứng kiến những sự kiện công cộng dường như vẫn còn ám ảnh không gian này.

Bởi vậy, những chiếc ghế trống trong tranh có thể được xem như một dư âm vô hình của lịch sử.

4. Tòa tháp ở phía xa

Những đường phối cảnh trong tranh dẫn ánh nhìn của người xem về phía cuối con phố, nơi một tòa tháp tối màu vươn lên nền trời xanh thẫm.

Đó là tháp chuông của nhà thờ Sainte-Anne, sau này được chuyển đổi thành một bảo tàng lưu giữ các hiện vật khảo cổ cổ đại của Arles.

Ngay sau khi đến Arles, Van Gogh đã ghé thăm nơi này và đặc biệt ấn tượng với các bia ký La Mã, những mảnh kiến trúc cổ cùng các quan tài đá của Kitô giáo sơ kỳ được khai quật từ nghĩa địa Alyscamps gần đó.

Sau này, Alyscamps cũng trở thành đề tài cho một loạt tranh nổi tiếng của ông.

Trong Café Terrace at Night, tòa tháp đóng vai trò như một chiếc cầu nối giữa thế giới hữu hạn của con người với sự vô tận của bầu trời phía trên.

5. Những vì sao

Điều đáng ngạc nhiên là dù sẵn sàng thay đổi nhiều chi tiết trong thực tế, Van Gogh lại cực kỳ chính xác khi vẽ các vì sao.

Các nhà nghiên cứu đã chỉ ra rằng vị trí những ngôi sao trong tranh hoàn toàn khớp với chòm sao Bảo Bình xuất hiện trên bầu trời Arles vào giữa tháng 9/1888 – đúng thời điểm Van Gogh thực hiện tác phẩm.

Ở mọi nơi khác trong bức tranh, thế giới luôn vận động và biến đổi. Chỉ riêng những vì sao là bất biến.

Đối với Van Gogh, chúng thuộc về một cõi vượt lên trên mọi sự sửa đổi của con người. Những ngôi sao trở thành biểu tượng cho khát vọng sáng tạo thuần khiết và lý tưởng nghệ thuật mà ông không ngừng theo đuổi.

Hai tuần sau khi hoàn thành tác phẩm, Van Gogh viết cho em trai Theo: "Anh ra ngoài vào ban đêm để vẽ những vì sao".

Câu nói ngắn gọn ấy không chỉ giải thích sự ra đời của Café Terrace at Night mà còn cho thấy bước chuyển quan trọng trong tư duy nghệ thuật của Van Gogh. Từ đây, bầu trời đêm không còn đơn thuần là phong cảnh, mà trở thành cánh cửa dẫn tới những suy tư về thời gian, ký ức và vị trí của con người trong vũ trụ bao la.

Ngày nay, Café Terrace at Night được xem là tiền đề trực tiếp cho kiệt tác The Starry Night, đồng thời là một trong những tác phẩm quan trọng nhất đánh dấu quá trình Van Gogh tìm thấy tiếng nói nghệ thuật riêng của mình.