"Đại sứ Dế Mèn" Nguyễn Đình Tư: Độc giả trăm năm của báo giấy

Từ thời tiểu học cho đến ngày nay, mỗi ngày nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Tư (106 tuổi) - Đại sứ truyền cảm hứng của Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn - đều đọc ít nhất một tờ nhật báo để theo dõi tin tức trong nước, tin tức thế giới và những chuyên đề văn hóa, lịch sử mà ông quan tâm. 

Theo ông, mỗi tờ báo giống như một thế giới thu nhỏ, với đa dạng các chuyên mục phục vụ cho sở thích khác nhau của độc giả…

Nói về thói quen đọc báo hằng ngày, ông chia sẻ rằng từ nhỏ vốn có tính tò mò nên luôn muốn đọc báo để tìm hiểu những điều diễn ra ngoài phạm vi cuộc sống thường nhật. "Mình chỉ biết những chuyện xảy ra quanh mình thôi, còn những việc diễn ra ở các địa phương khác trong nước hoặc trên thế giới thì nhờ báo chí mới biết được. Báo chí mở rộng tầm nhìn của mình rất nhiều", ông Tư nói.

Chính vì vậy, mỗi khi đi đến những vùng xa xôi, nếu không thể tìm được một sạp báo để mua và cập nhật tin tức, ông luôn cảm thấy lòng bức rứt, bồn chồn không yên. Ông nhớ lại, ở Sài Gòn - TP.HCM có những con đường có nhiều sạp báo tấp nập khách đến mua. Từ sáng sớm, nhiều người lao động như các bác xích lô đã mua báo, khi vắng khách là đọc. Những câu chuyện trên báo trở thành đề tài trao đổi, bàn luận, tạo nên một nét sinh hoạt rất vui của đời sống đô thị.

Báo chí ảnh hưởng đến con đường nghiên cứu văn hóa, lịch sử

Ông Nguyễn Đình Tư kể rằng từ thuở nhỏ, khi còn học tiểu học, người anh trai thường mua về nhà các tờ báo có tiếng đương thời. Những bài viết về lịch sử, văn hoá dân tộc, đặc biệt là các nội dung liên quan đến phong trào Duy Tân, đã gây ấn tượng mạnh đối với cậu học trò Nguyễn Đình Tư khi ấy.

"Chính từ những bài báo đó mà tôi bắt đầu thích tìm hiểu lịch sử, rồi dần dần bước vào con đường học hỏi, nghiên cứu và viết sách báo về lịch sử", ông nhớ lại.

Thời học sinh, hoàn cảnh gia đình còn khó khăn nên ông không phải lúc nào cũng có điều kiện mua báo. Mỗi giờ ra chơi, ông thường ghé sạp báo Thanh Tao gần vườn hoa thành phố Vinh, Nghệ An, để đọc tin tức. Chủ sạp báo là Yên Sơn thường căng các trang báo lên khung để những người không có tiền mua báo vẫn có thể đứng đọc được.

Đó là thời kỳ Chiến tranh thế giới thứ hai đang diễn ra quyết liệt. Tờ Đông Pháp thời báo (Le Courrier Indochinois) được phát hành rộng rãi và là nguồn thông tin quan trọng đối với nhiều người. Ngoài các tin tức thời sự, ông đặc biệt quan tâm đến những bài viết về danh lam thắng cảnh, phong tục tập quán và đời sống văn hóa ở nhiều vùng miền.

Sau khi thi đậu bằng cao đẳng tiểu học, trong dịp nghỉ Hè, ông đến huyện Nam Đàn - nơi phong trào Việt Minh đang hoạt động mạnh. Khi chứng kiến cuộc khởi nghĩa giành chính quyền diễn ra sôi nổi, từ thành thị đến nông thôn đều tràn ngập khí thế cách mạng, ông cảm thấy thôi thúc phải tham gia đóng góp sức mình.

Ông tìm gặp thầy Hoàng Đình Mại, lúc đó là ủy viên - công an trong Ủy ban nhân dân lâm thời huyện Thanh Chương, để xin tham gia công tác. Ông được phân công tham gia phong trào bình dân học vụ. Trong điều kiện thiếu thốn, học trò viết bằng que tre vót nhọn trên giấy làm từ lá chuối. Không chỉ dạy học, tháng 6/1945 ông còn sáng tác một bài ca được phổ biến rộng rãi nhằm cổ vũ phong trào.

Những năm đầu kháng chiến chống thực dân Pháp, các cán bộ bình dân học vụ tự xem mình là những "chiến sĩ chống giặc dốt" ở hậu phương. Trên vai họ không phải súng đạn mà là những cây bút làm từ tre, tầm vông hoặc mo cau. Bản thân ông cũng tích cực đi nhiều nơi vận động quần chúng tham gia cách mạng.

Giai đoạn này ông bắt đầu cộng tác với báo Độc lập. Đến năm 1947, ông viết các cuốn sách về tiểu sử nhân vật lịch sử theo chương trình bổ túc của Tổng nha Bình dân học vụ để phục vụ việc giảng dạy tại các lớp học ở địa phương.

Giai đoạn viết du ký dài kỳ

Trước năm 1975, ông Nguyễn Đình Tư từng viết loạt du ký dài kỳ (feuilleton) về lễ hội chùa Hương đăng trên báo chí đương thời. Loạt bài về lễ hội chùa Hương được đông đảo bạn đọc ở Nha Trang đón nhận vì đây là một lễ hội nổi tiếng mà không phải ai cũng có điều kiện tham dự. Ông viết dưới hình thức du ký, thông qua hành trình của hai nhân vật, để kể lại chuyến đi lễ chùa Hương với nhiều chi tiết sinh động.

Ngoài ra, ông còn có các bài viết về phong tục ngày Tết cổ truyền đăng trên các báo. Ông mua được máy đánh chữ. Mỗi bài viết đều được ông viết tay, đọc lại nhiều lần, chỉnh sửa cẩn thận rồi mới đánh máy sạch sẽ để gửi tới các tòa soạn. Vì có công việc ổn định, nên ông không quá quan tâm đến nhuận bút, mà chủ yếu viết về những đề tài mình yêu thích, nhằm giới thiệu với bạn đọc những giá trị văn hóa, lịch sử và địa chí của đất nước.

Nhiều bản thảo viết tay và đánh máy từng được ông lưu giữ cẩn thận. Tuy nhiên, sau đó, do hoàn cảnh gia đình khó khăn, ông buộc phải bán phần lớn số giấy tờ này cho người thu mua phế liệu. Hiện nay, ông chỉ còn giữ lại bản thảo viết tay bộ tiểu thuyết lịch sử Loạn 12 sứ quân, được viết trong thời gian ông sửa xe đạp bên lề đường để mưu sinh.

Nhờ đọc báo "Sài Gòn giải phóng", trở thành hội viên sử học

Sau năm 1975, tờ báo đầu tiên ông mua là Sài Gòn giải phóng. Ông mua từ những số đầu tiên và lưu giữ trong nhiều năm. Dù sau này phải bỏ bớt báo lưu vì nhà quá chật, ông vẫn duy trì thói quen theo dõi báo hằng ngày.

Ngoài Sài Gòn giải phóng, ông còn thường xuyên đọc báo Du lịch, vì đây cũng là nơi ông có nhiều bài viết được đăng tải.

Nhờ theo dõi thông tin trên báo Sài Gòn giải phóng, ông biết đến các cuộc hội thảo khoa học được tổ chức tại một trung tâm văn hóa trên đường Nguyễn Thông, TP.HCM. Hầu như không có buổi tọa đàm nào về lịch sử và văn hóa mà ông bỏ lỡ. Tại đây, ông có cơ hội gặp gỡ và làm quen với nhiều nhà nghiên cứu, học giả tên tuổi như Nguyễn Đình Đầu, Trần Văn Giàu, Phan Gia Bền...

Sau đó, khi biết đến tạp chí Xưa và nay - cơ quan ngôn luận của Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam - ông bắt đầu gửi bài cộng tác và nhanh chóng trở thành cây bút quen thuộc của tạp chí này. Nhiều bài nghiên cứu của ông đã được đăng tải như Một số kỷ niệm về Phú Yên, Cổng biển Đà Nẵng dưới triều Nguyễn, Tây Ninh xưa và nay, Núi Đá Bia, Hệ thống tàu điện thời Pháp thuộc ở Sài Gòn... Từ đó, ông trở thành hội viên chính thức của Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam.

Bên cạnh hàng trăm bài báo chuyên đề đăng trên các tạp chí, tập san như Xưa và nay, Nghiên cứu lịch sử, Nghiên cứu và phát triển,..., ông còn tham gia biên soạn nhiều công trình về lịch sử, địa chí... Ông vinh dự được trao Giải thưởng Trần Văn Giàu năm 2023 và 2 lần giành giải A Giải thưởng Sách Quốc gia (2018, 2024) với tác phẩm Chế độ thực dân Pháp trên đất Nam Kỳ (1859-1954) và Gia Định - Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh: Dặm dài lịch sử (1698-2020).

Báo Thể thao và Văn hóa (TTXVN) cũng từng in một số bài viết của nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Tư viết việc ăn phở, về món bánh ong truyền thống ở xã Thanh Chi, huyện Thanh Chương, tỉnh Nghệ An nay đã thất truyền…

Có thể nói, từ những thông tin đọc được trên báo Sài Gòn giải phóng, ông đã tìm thấy cơ duyên để hòa mình sâu hơn vào giới nghiên cứu văn hóa, lịch sử tại TP.HCM, mở ra một chặng đường học thuật bền bỉ, kéo dài nhiều thập niên.

Ở tuổi 106, ông Nguyễn Đình Tư vẫn giữ thói quen đọc báo giấy mỗi buổi sáng và xem tin tức trên truyền hình. Với ông, báo chí không chỉ là nguồn cung cấp thông tin mà còn là người bạn đồng hành trên suốt hành trình học tập, nghiên cứu và cống hiến cho văn hóa, lịch sử nước nhà. Câu chuyện của ông cho thấy sức sống bền bỉ của báo chí và giá trị của việc học hỏi không ngừng từ những trang báo qua nhiều thế hệ.