"Đọc lại" lịch sử từ 40.000 bức ảnh

Nghiên cứu, xây dựng hồ sơ đề nghị UNESCO công nhận Bộ sưu tập ảnh của EFEO (Viện Viễn Đông Bác cổ) là Di sản tư liệu thế giới. Đó là đề xuất từ cuộc hội thảo Sưu tập tư liệu ảnh EFEO - Tiềm năng di sản do Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam phối hợp với Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp tại Paris và Văn phòng UNESCO tại Hà Nội tổ chức chiều 15/6.

Cần nhắc lại, kho tư liệu ảnh của EFEO (hiện lưu giữ tại Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) gồm gần 40.000 bức ảnh ghi lại đời sống văn hóa, xã hội, lịch sử, kiến trúc của Việt Nam và Đông Dương từ cuối thế kỷ 19 đến đầu thế kỷ 20. Và thực tế, những năm qua, một phần nhỏ trong số này đã được sử dụng trong nhiều dự án khảo cổ học, dân tộc học, lịch sử, kiến trúc, bảo tồn di sản… tại Việt Nam. Nhưng cuộc hội thảo vừa qua lại mở ra một góc nhìn rộng hơn: Giá trị của bộ sưu tập này chưa thể dừng lại ở những gì đã được khai thác.

Như ý kiến của nhà sử học Dương Trung Quốc tại hội thảo, mỗi bức ảnh cổ ấy là một lát cắt của thời gian, ghi lại một khoảnh khắc đã trôi qua hơn 1 thế kỷ. Nhưng phía sau khuôn hình ấy còn có nhiều lớp thông tin khác. Đó là bối cảnh lịch sử của thời điểm chụp ảnh, là những con người xuất hiện trong ảnh, là tập quán sinh hoạt, kiến trúc, cảnh quan hay những chi tiết tưởng như rất nhỏ nhưng lại giúp giải thích đời sống của hơn 100 năm trước.

Và thực tế, một bức ảnh có thể được lưu giữ cả trăm năm, nhưng ký ức gắn với chúng lại dễ phai nhạt hơn nhiều - khi theo thời gian, những người trực tiếp ghi lại khoảnh khắc ấy dần vắng bóng, trong khi phần chú thích đi kèm thường rất ngắn gọn. Bởi vậy, phía sau mỗi bức ảnh vẫn còn những khoảng trống cần tiếp tục được lấp đầy qua việc "đọc" lại chúng bằng lao động khoa học.

Cũng vì vậy, việc xây dựng hồ sơ trình UNESCO cho kho ảnh EFEO cũng chính là cơ hội để chúng ta xác lập giá trị của di sản này một cách trọn vẹn, khoa học hơn. Quá trình ấy phải gắn với việc rà soát, phân loại, đối chiếu và bổ sung thông tin cho từng nhóm tư liệu ảnh. Tại đó, những địa danh từng được ghi chú sơ sài cần được nhận diện rõ. Những công trình kiến trúc trong ảnh có thể được đối chiếu với hiện trạng ngày nay. Những sinh hoạt đời thường xuất hiện trong khuôn hình cần bổ sung thêm dữ liệu từ nghiên cứu xã hội học, dân tộc học hay lịch sử văn hóa.

Dĩ nhiên, đó là một hành trình đòi hỏi nhiều thời gian và công sức. Nhưng cùng với sự hỗ trợ của công nghệ và các phương pháp tiếp cận liên ngành, kho ảnh EFEO hôm nay đang có thêm điều kiện để được nghiên cứu đầy đủ hơn. Và bên cạnh mục tiêu hướng tới một danh hiệu quốc tế, hành trình ấy trước hết là cơ hội để chúng ta "đọc lại" một phần ký ức của xã hội Việt Nam được lưu giữ trong những khuôn hình cả trăm năm tuổi.

Thời gian có thể làm đổi thay cảnh vật và con người, nhưng những bức ảnh ấy vẫn ở đó như những chứng nhân lặng lẽ của lịch sử. Tại đó, mỗi khi một chi tiết được lý giải rõ hơn, một địa danh được nhận diện chính xác hơn, quá khứ lại hiện lên gần gũi hơn với hiện tại. Và đó có lẽ là giá trị lâu bền nhất mà hành trình này mang lại.