Liên hoan phim quốc tế Thượng Hải 2026 và tham vọng trở thành "Cannes của châu Á"

Khi hơn 4.100 tác phẩm từ 125 quốc gia và vùng lãnh thổ cùng đổ về, câu chuyện của Liên hoan phim quốc tế Thượng Hải (Shanghai International Film Festival - SIFF) không còn đơn thuần là một sự kiện điện ảnh thường niên.

Ở lần thứ 28, SIFF đang cho thấy tham vọng lớn hơn nhiều: trở thành trung tâm điện ảnh có sức ảnh hưởng hàng đầu châu Á, một vị thế mà nhiều người ví von là "Cannes của phương Đông".

Sự hiện diện của ảnh đế Lương Triều Vỹ ở vị trí Chủ tịch Ban giám khảo giải Kim Tước, số lượng kỷ lục các tác phẩm đăng ký tham dự, cùng việc toàn bộ phim tranh giải chính đều lựa chọn Thượng Hải làm nơi công chiếu thế giới là những dấu hiệu cho thấy SIFF đang bước vào giai đoạn chuyển mình quan trọng nhất kể từ khi ra đời năm 1993.

Sân chơi được mở rộng

Trong nhiều năm, khi nhắc đến các liên hoan phim lớn của châu Á, giới điện ảnh thường nghĩ ngay đến Busan của Hàn Quốc hay Tokyo của Nhật Bản. Busan được xem là nơi phát hiện các tài năng mới của điện ảnh châu Á, trong khi Tokyo có lợi thế về tính quốc tế và sự kết nối với các hãng phim lớn.

SIFF từng bị đánh giá là cái tên đứng phía sau trong cuộc đua này. Tuy nhiên, bức tranh đang thay đổi nhanh chóng.

Năm nay, liên hoan phim nhận số lượng tác phẩm đăng ký lớn nhất lịch sử với hơn 4.100 phim đến từ 125 quốc gia và vùng lãnh thổ. Đặc biệt, lần đầu tiên có các tác phẩm từ Ghana (quốc gia ở Tây Phi) và Mozambique (quốc gia ở Đông Phi) gửi dự thi, cho thấy sức hút của SIFF đã vượt xa phạm vi châu Á.

Con số ấy không chỉ phản ánh quy mô tổ chức, mà còn cho thấy sự thay đổi trong cách cộng đồng điện ảnh quốc tế nhìn nhận Thượng Hải.

Nếu trước đây các đạo diễn thường ưu tiên Cannes, Venice hay Berlin cho lần ra mắt đầu tiên của tác phẩm, thì giờ đây Thượng Hải đang dần trở thành một lựa chọn đáng cân nhắc.

Điểm đáng chú ý nhất của mùa giải năm nay nằm ở danh sách tranh giải Kim Tước. Lần đầu tiên trong lịch sử hạng mục phim truyện, toàn bộ 12 tác phẩm lọt vào vòng tranh giải chính đều là những phim công chiếu thế giới.

Nói cách khác, không có tác phẩm nào từng xuất hiện ở Cannes, Berlin, Venice hay Toronto trước khi đến Thượng Hải. Đây là chi tiết mang ý nghĩa biểu tượng rất lớn.

Trong hệ sinh thái liên hoan phim quốc tế, nơi công chiếu đầu tiên thường quyết định vị thế và sức hút của tác phẩm. Những đạo diễn lựa chọn SIFF thay vì các liên hoan phim lâu đời ở châu Âu đồng nghĩa với việc họ đang đặt niềm tin vào khả năng tạo tiếng vang của sự kiện này.

Danh sách tranh giải năm nay cũng phản ánh sự đa dạng ngày càng rõ nét của SIFF. Bên cạnh các đại diện đến từ châu Âu, Mỹ Latin hay Trung Đông, điện ảnh Trung Quốc góp mặt với hai tác phẩm đáng chú ý là Atlantic Rhapsody của đạo diễn Chung Khải Phong và The Great Skull của đạo diễn Lưu Hiểu Dương.

Nếu Atlantic Rhapsody mang màu sắc siêu thực và giàu chất thơ, thì The Great Skull lại khai thác những xung đột gia đình gần gũi nhưng đầy ám ảnh. Bộ phim đầu tiên theo chân Đinh Mạo, một nhân viên kiểm kho siêu thị bị cuốn vào hành trình kỳ lạ sau khi vô tình làm hỏng một con cá mập trưng bày. Chứng mất ngủ kéo dài cùng những ảo giác bí ẩn đưa anh trở về quê hương Thẩm Dương sau hai thập niên xa cách, nơi ký ức cá nhân, lịch sử và hiện thực đan xen trong một chuyến du hành nội tâm đầy mê hoặc.

Trong khi đó, The Great Skull kể câu chuyện của một cô gái trẻ sắp tốt nghiệp và người mẹ của mình khi cả hai bất ngờ phải đối diện với một "ủy ban tang lễ" do người cha quá cố chuẩn bị từ trước khi đột ngột qua đời. Từ một tình huống tưởng chừng phi lý, bộ phim mở ra những suy ngẫm về gia đình, sự mất mát và cách con người đối diện với cái chết.

Cuộc đua Kim Tước còn có sự góp mặt của Morocco, Indonesia, Canada, Brazil, Nga, Thổ Nhĩ Kỳ, Bỉ và Đức. Điện ảnh Đức thậm chí có tới hai phim tranh giải chính thức và 28 tác phẩm được trình chiếu trong các hạng mục khác nhau. Đây không còn là một liên hoan phim mang tính khu vực. SIFF đang nỗ lực xây dựng hình ảnh như một điểm hẹn toàn cầu của điện ảnh.

Lương Triều Vỹ và thông điệp về uy tín

Một trong những yếu tố giúp SIFF gia tăng sức nặng trong mắt giới chuyên môn chính là chiến lược mời những tên tuổi có uy tín quốc tế tham gia hội đồng giám khảo.

Năm nay, Chủ tịch Ban giám khảo giải Kim Tước là Lương Triều Vỹ - biểu tượng của điện ảnh Hoa ngữ với hơn 40 năm hoạt động nghệ thuật và hơn 100 vai diễn lớn nhỏ.

Đây là lần đầu tiên ông giữ vai trò chủ tịch ban giám khảo tại một liên hoan phim Trung Quốc. Trong buổi họp báo khai mạc, Lương Triều Vỹ cho biết ông sẽ tiếp cận các tác phẩm với "một tâm thế cởi mở nhất có thể", đồng thời sẵn sàng tranh luận để bảo vệ quan điểm nghệ thuật của mình.

Phát biểu ấy phản ánh điều mà SIFF đang cố gắng xây dựng: một môi trường đánh giá điện ảnh dựa trên chất lượng sáng tạo thay vì các yếu tố bên ngoài.

Đồng hành cùng ông là những gương mặt đến từ Tunisia, Mexico, Gruzia, Kyrgyzstan và Trung Quốc. Sự đa dạng của hội đồng giám khảo cho thấy SIFF đang nỗ lực thoát khỏi hình ảnh của một liên hoan phim mang màu sắc địa phương để hướng tới chuẩn mực quốc tế.

Châu Á đang muốn kể câu chuyện của chính mình

Nếu Cannes từng là nơi thế giới khám phá làn sóng điện ảnh Iran, Romania hay Hàn Quốc, thì SIFF đang muốn trở thành nơi giới thiệu những tiếng nói mới của châu Á trong thế kỷ 21.

Hạng mục Tài năng mới châu Á năm nay quy tụ 12 tác phẩm của các đạo diễn làm phim đầu tay hoặc thứ hai đến từ Trung Quốc, Thái Lan, Kazakhstan, Bangladesh, Jordan, Kyrgyzstan và nhiều quốc gia khác.

Đây là chiến lược mà Busan từng rất thành công trong những năm 2000. Việc trao cơ hội cho các nhà làm phim trẻ giúp liên hoan phim trở thành nơi phát hiện xu hướng thay vì chỉ tôn vinh những tên tuổi đã thành danh.

Đáng chú ý, nhiều bộ phim tham gia năm nay không chạy theo các công thức thương mại quen thuộc mà tập trung vào bản sắc văn hóa địa phương.

Theo đạo diễn Mexico Fernanda Valadez, thành viên ban giám khảo Kim Tước, điều khiến điện ảnh Mỹ Latinh được thế giới chú ý những năm gần đây chính là sự chân thực và cá tính riêng biệt trong cách kể chuyện. Đó cũng là điều mà SIFF đang tìm kiếm từ các nhà làm phim châu Á.

Không chỉ điện ảnh, mà là công nghiệp nội dung

Một trong những khác biệt lớn nhất giữa SIFF hiện tại và các liên hoan phim truyền thống nằm ở việc Thượng Hải không chỉ muốn trở thành nơi chiếu phim.

Họ muốn trở thành trung tâm của toàn bộ ngành công nghiệp nội dung. Ngay sau khi SIFF kết thúc, thành phố này sẽ tiếp tục tổ chức Liên hoan truyền hình Thượng Hải cùng giải thưởng Bạch Ngọc Lan - một trong những giải thưởng truyền hình uy tín nhất Trung Quốc.

Điều đó biến tháng 6 thành mùa lễ hội lớn nhất của ngành giải trí Trung Quốc, nơi điện ảnh, truyền hình, công nghệ và kinh doanh nội dung cùng hội tụ. Mô hình này có phần giống Cannes, nơi không chỉ diễn ra liên hoan phim mà còn có Marché du Film - chợ phim lớn nhất thế giới.

Một liên hoan phim hiện đại không chỉ cần những bộ phim hay. Nó cần khả năng kết nối các nhà đầu tư, nhà phát hành, nền tảng trực tuyến và các hãng sản xuất. Đó chính là thứ SIFF đang xây dựng.

AI và tương lai của điện ảnh

Có lẽ dấu hiệu rõ ràng nhất cho thấy tham vọng của Thượng Hải nằm ở khu vực mới mang tên AI Backlot. Trong khi nhiều liên hoan phim vẫn còn tranh luận về tác động của trí tuệ nhân tạo đối với nghệ thuật, SIFF đã chủ động đưa AI vào chương trình chính thức.

AI Backlot được thiết kế như không gian kết nối giữa các nhà làm phim truyền thống với những nhà sáng tạo nội dung sử dụng công nghệ AI. Bên cạnh đó là các trải nghiệm thực tế ảo (VR) quy mô lớn được tổ chức cùng Bảo tàng Khoa học và Công nghệ Thượng Hải.

Động thái này phản ánh chiến lược rộng hơn của Trung Quốc trong cuộc đua công nghệ toàn cầu. Nếu Hollywood đang loay hoay tìm cách thích nghi với AI sau các cuộc đình công kéo dài những năm gần đây, thì Trung Quốc dường như muốn biến công nghệ này thành một phần của hệ sinh thái điện ảnh tương lai.

SIFF vì thế không chỉ là nơi nhìn lại điện ảnh của hôm qua. Nó đang cố gắng trở thành nơi định hình điện ảnh của ngày mai.

Con đường đến "Cannes của châu Á"

Dĩ nhiên, để sánh ngang với Cannes vẫn là một hành trình dài. Liên hoan phim Pháp sở hữu lịch sử gần 80 năm, là nơi khai sinh nhiều phong trào điện ảnh lớn và có sức ảnh hưởng trực tiếp đến thị trường phát hành toàn cầu.

SIFF chưa đạt đến tầm vóc đó. Nhưng những gì đang diễn ra tại Thượng Hải cho thấy khoảng cách đang được thu hẹp. Quy mô quốc tế ngày càng mở rộng, số lượng phim công chiếu thế giới tăng mạnh, hội đồng giám khảo quy tụ những tên tuổi lớn, cùng việc mạnh dạn đón nhận AI và các công nghệ mới là những bước đi cho thấy SIFF không muốn chỉ là một liên hoan phim lớn của Trung Quốc.

Họ muốn trở thành cánh cửa để thế giới bước vào điện ảnh châu Á. Và trong bối cảnh trung tâm kinh tế toàn cầu đang dịch chuyển dần về phương Đông, tham vọng ấy có lẽ không còn quá xa vời.

Mùa Hè năm 2026, khi hàng nghìn nhà làm phim, nhà sản xuất và khán giả đổ về Thượng Hải, điều họ chứng kiến có thể không chỉ là một liên hoan phim. Đó có thể là sự trỗi dậy của một trung tâm quyền lực mới trên bản đồ điện ảnh thế giới.