Đánh thức di sản đô thị - Bài 1: Gỡ "điểm nghẽn" và chiến lược tái quy hoạch vĩ mô

Phát triển văn hóa không chỉ là bảo tồn quá khứ mà là kích hoạt nguồn lực nội sinh cho tương lai. Để đưa Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị vào chiều sâu thực tiễn, Thành phố Hồ Chí Minh đang triển khai chiến lược xoay trục toàn diện hệ thống thiết chế bảo tàng. Từ bỏ tư duy "khép kín" của những kho lưu trữ truyền thống, Thành phố đang hướng tới kiến tạo một "hệ sinh thái di sản sống" gắn với công nghệ số, biến tài nguyên ký ức thành động lực mũi nhọn thúc đẩy nền kinh tế sáng tạo và công nghiệp văn hóa phát triển bền vững.

Phóng viên TTXVN thực hiện chùm 2 bài viết chủ đề "Đánh thức di sản đô thị" nhằm nhận diện những "điểm nghẽn" trong hệ thống bảo tàng tại Thành phố Hồ Chí Minh trong bối cảnh hiện tại, đồng thời gợi mở chương trình hành động đưa Nghị quyết 80 vào cuộc sống, tái định vị hệ thống bảo tàng trong kỷ nguyên số, kiến tạo hệ sinh thái di sản và trở thành động lực cho phát triển kinh tế sáng tạo.

Bài 1: Gỡ "điểm nghẽn" và chiến lược tái quy hoạch vĩ mô

Trong tiến trình đưa Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị vào chiều sâu thực tiễn, hệ thống thiết chế văn hóa tại Thành phố Hồ Chí Minh đứng trước yêu cầu đổi mới cấp bách. Đặc biệt, hệ thống bảo tàng đang phải đối mặt với nhiều "điểm nghẽn" nội tại cần phải nhận diện thẳng thắn và có chiến lược tháo gỡ, tạo nền tảng để Thành phố cấu trúc lại hệ thống bảo tàng. Trọng tâm là dịch chuyển các bảo tàng từ những "kho lưu trữ tĩnh" thành "không gian trải nghiệm sống động", đóng vai trò động lực cho công nghiệp văn hóa.

Di sản đồ sộ và những "điểm nghẽn"

Nằm ở tâm điểm của vùng đô thị năng động, Thành phố Hồ Chí Minh đang sở hữu mạng lưới bảo tàng có quy mô và chất lượng đứng đầu cả nước. Theo ông Nguyễn Minh Nhựt, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Thành phố Hồ Chí Minh, hệ thống bảo tàng của Thành phố có lịch sử phát triển lâu đời, tiêu biểu như Bảo tàng Lịch sử Thành phố được kế thừa từ Bảo tàng Blanchard de la Brosse thành lập từ năm 1929, với hành trình nghiệp vụ gần một thế kỷ. Đến nay, toàn địa bàn có 25 bảo tàng (14 bảo tàng công lập và 11 bảo tàng ngoài công lập), sở hữu và quản lý gần 700.000 hiện vật, tài liệu (trong đó có gần 300.000 hiện vật gốc) và 24 Bảo vật quốc gia.

Đáng chú ý, trong hệ thống bảo tàng công lập trực thuộc Sở Văn hóa và Thể thao, có tới 7/9 bảo tàng được xếp hạng Nhất (chiếm 38,8% bảo tàng hạng Nhất của cả nước) và là thành viên chính thức của Hội đồng Bảo tàng Quốc tế (ICOM). Khối bảo tàng ngoài công lập cũng phát triển mạnh mẽ với 11 cơ sở hoạt động năng động. Chỉ tính riêng giai đoạn 2021 - 2025, bất chấp 2 năm chịu ảnh hưởng nặng nề bởi đại dịch COVID-19, hệ thống bảo tàng của Thành phố vẫn phục vụ một con số kỷ lục: 13,5 triệu lượt khách, trong đó có gần 4 triệu lượt khách quốc tế. Riêng năm 2025, tổng lượt khách đạt hơn 4,4 triệu, tăng 17,1% so với năm 2024.

Đó là những con số ấn tượng, song các chuyên gia đã thẳng thắn nhận diện những "khoảng trống" lớn trong công tác quản trị. Tiến sỹ Nguyễn Thị Hậu, Tổng Thư ký Hội Khoa học Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh phân tích, dù bảo tàng khá đa dạng nhưng trên thực tế vẫn chưa thực sự hấp dẫn công chúng. Hệ thống thiết chế này còn phân tán về không gian và thiếu tính kết nối chặt chẽ. Hiện trạng vận hành của đa số đơn vị vẫn rập khuôn theo mô hình truyền thống "khép kín", thiên về trưng bày hiện vật tĩnh hơn là kể chuyện và diễn giải hiện vật. Điều này vô hình trung tạo ra sự rời rạc trong cách tái hiện lịch sử.

"Một điểm nghẽn cố hữu khác là sự trùng lặp loại hình hiện vật và sự chồng lấn về mặt nội dung giữa các đơn vị. Nhiều bảo tàng cùng kể những câu chuyện lịch sử hoặc trình bày các sự kiện giống nhau, trưng bày cổ vật tương tự nhau mà thiếu đi sự "phân vai" rõ ràng, khiến hình thức trưng bày trở nên đơn điệu, gây ra sự trải nghiệm rời rạc và dễ làm khách tham quan mất định hướng", Tiến sỹ Nguyễn Thị Hậu nhận định.

Đồng quan điểm, Tiến sỹ Nguyễn Thị Tú Anh, Khoa Văn hóa học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh) cũng chỉ ra rằng, hệ thống bảo tàng tại Thành phố đang phải đối mặt với nhiều hạn chế mang tính cấu trúc và vận hành, làm suy giảm khả năng đổi mới và hội nhập quốc tế. Một trong những "nút thắt" nổi bật là sự phụ thuộc vào các phương thức trưng bày truyền thống, thay vì các trải nghiệm tương tác hoặc nhập vai. Vấn đề này càng trở nên nghiêm trọng hơn do tiến độ số hóa còn chậm.

"Bên cạnh các hạn chế về công nghệ, rào cản ngôn ngữ cũng là một vấn đề đáng lưu ý, đặc biệt trong bối cảnh Thành phố Hồ Chí Minh đón lượng lớn du khách quốc tế mỗi năm. Hạn chế này không chỉ ảnh hưởng đến trải nghiệm tham quan, mà còn làm suy giảm khả năng của bảo tàng trong việc trở thành không gian đối thoại liên văn hóa và hội nhập", Tiến sỹ Nguyễn Thị Tú Anh chia sẻ.

Ông Trần Anh Thiện, Phó Giám đốc Bảo tàng - Thư viện Bà Rịa - Vũng Tàu cho biết, dù đơn vị đã nỗ lực số hóa, nhưng thực tế hiện nay số lượng tư liệu được số hóa vẫn còn khá khiêm tốn so với quy mô. Tính đến nay, bảo tàng mới chỉ số hóa 3D được 812 trên tổng số 74.314 hiện vật đang lưu giữ. Trong đó, các sưu tập còn phân tán và chiếm tỷ lệ thấp như sưu tập thiên nhiên biển Côn Đảo chỉ có 19 hiện vật, thực vật Bình Châu - Phước Bửu có 22 hiện vật, khảo cổ học có 68 hiện vật và sưu tập hiện vật ngành nghề thủ công truyền thống mới đạt 118 hiện vật. Riêng công tác số hóa 2D mới tập trung được 25.000 hiện vật, chủ yếu ở các bộ sưu tập cổ vật, hiện vật khảo cổ và hiện vật kháng chiến.

Quy hoạch liên vùng và "phân vai" chiến lược

Một nghịch lý lớn được chuyên gia phân tích là dù có lịch sử khởi lập và phát triển đô thị đặc sắc, song Thành phố Hồ Chí Minh vẫn chưa có một không gian bảo tàng nào phản ánh toàn diện bức tranh xã hội, văn hóa, nghệ thuật của vùng đất Sài Gòn - Gia Định qua các thời kỳ. Hoạt động của Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh hiện tại vẫn mang dáng dấp của một bảo tàng khảo cứu địa phương, cấu trúc trưng bày tương tự như nhiều tỉnh thành khác mà chưa làm nổi bật được tính chất trung tâm, tính hội tụ và đa lớp của một siêu đô thị.

Nhìn nhận trực diện vào thực trạng này, Tiến sỹ Nguyễn Thị Hậu cho rằng, sự thiếu vắng một "bảo tàng thành phố" đúng nghĩa đã làm cho việc bảo tồn di sản văn hóa còn thiếu sót lớn. Rất nhiều hiện vật, tài liệu về các mặt đời sống xã hội - văn hóa - nghệ thuật của Thành phố chưa được sưu tầm, lưu giữ, nghiên cứu và trưng bày. Thực trạng này tạo nên một "khoảng trống" lớn trong việc định vị bản sắc của một trung tâm văn hóa - sáng tạo độc đáo mang tính cạnh tranh trong khu vực Đông Nam Á.

Để lấp đầy "khoảng trống" ký ức này và tái cấu trúc hệ thống bảo tàng tương xứng với tầm vóc "siêu đô thị", theo các chuyên gia, Thành phố không thể tiếp tục loay hoay với những giải pháp mang tính cục bộ, ngắn hạn mà cần thực hiện đồng bộ nhiều giải pháp mang tính chiến lược, thay đổi từ tư duy quản trị đến công nghệ hiển thị. Trước hết, việc phá vỡ tư duy quản lý khép kín kiểu "đèn nhà ai nhà nấy rạng" để hướng tới một tầm nhìn liên vùng là bước đi tiên quyết.

Theo Tiến sỹ Nguyễn Thị Hậu, Thành phố cần chủ động đứng ra xây dựng mô hình "Mạng lưới bảo tàng vùng" nhằm tối ưu hóa tài nguyên ký ức. Mô hình này sẽ kết nối liên thông dựa trên thế mạnh đặc trưng của từng khu vực. Trong đó, khu vực lõi trung tâm (Thành phố Hồ Chí Minh cũ) đóng vai trò hạt nhân điều phối tổng thể, khu vực Bình Dương được định vị chuyên sâu vào di sản làng nghề - công nghiệp, còn Bà Rịa - Vũng Tàu đại diện cho di sản biển và cảng thị. Sự "phân vai" mang tính chiến lược này vừa triệt tiêu sự trùng lặp hiện vật, vừa tạo ra một mạch diễn giải lịch sử - văn hóa liên tục, đa chiều và toàn diện cho cả siêu đô thị.

Theo định hướng chiến lược tầm nhìn đến năm 2030, Thành phố Hồ Chí Minh sẽ thiết lập cơ chế liên kết mạng lưới bảo tàng vượt qua ranh giới hành chính truyền thống. Nhằm hiện thực hóa tầm nhìn liên kết vùng đã được các chuyên gia đề xuất, Thành phố đang thúc đẩy việc xây dựng hạ tầng kỹ thuật chung, chia sẻ kho dữ liệu hiện vật đồng bộ với các địa phương lân cận. Trong nội tại Thành phố, việc tái cấu trúc dựa trên các trục không gian đặc thù, kết nối trực tiếp cửa bảo tàng với các tuyến di sản sống của cộng đồng tại các khu phố cổ Chợ Lớn hay hệ thống di tích cách mạng ven sông.

Bên cạnh giải pháp về không gian vật lý, việc thay đổi hệ hình tiếp cận công chúng thông qua công nghệ chính là chìa khóa để "hồi sinh" các di sản. Thạc sỹ Nguyễn Thị Huỳnh Như (Bảo tàng Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh) nhìn nhận, các bảo tàng phải quyết liệt dịch chuyển từ mô hình lấy hiện vật làm trung tâm (trưng bày tĩnh) sang mô hình lấy công chúng làm trung tâm (tạo trải nghiệm) bằng cách ứng dụng sâu công nghệ đa giác quan như VR, AR, Hologram và trí tuệ nhân tạo (AI). Việc số hóa và công nghệ hóa này không chỉ dừng lại ở việc làm sinh động các phòng trưng bày, biến các kho lưu trữ "tĩnh" thành không gian trải nghiệm "động", mà còn giúp bảo tàng bước ra ngoài những bức tường hành chính để tích hợp, "gọi tên" các "di sản sống" ngay trong lòng đô thị như chợ truyền thống hay hẻm phố vào dòng chảy ký ức chung.

Tuy nhiên, mọi chiến lược về liên vùng hay công nghệ sẽ chỉ dừng lại ở mức ý tưởng nếu không giải được bài toán căn cơ về cơ chế vận hành và con người. Một cơ chế đột phá trong quản trị nhằm tăng cường tự chủ tài chính, đa dạng hóa nguồn lực xã hội chính là điều kiện tiên quyết.

Từ góc nhìn thực tế vận hành của khối ngoài công lập, bà Huỳnh Ngọc Vân, Giám đốc Bảo tàng Áo dài nhấn mạnh, việc tháo gỡ rào cản cơ chế chính là chiếc "chìa khóa vàng" để đổi mới quy chế tuyển dụng. Khi hệ thống bảo tàng có đủ sự linh hoạt và tự chủ, họ mới có thể thu hút và giữ chân dòng nhân sự chất lượng cao từ các ngành công nghệ, thiết kế và marketing - nguồn lực cốt lõi và là xung lực mới để hiện đại hóa toàn diện hệ sinh thái di sản hiện nay. (còn nữa)