Đánh thức di sản đô thị - Bài 2: Định vị "mắt xích" tăng trưởng kinh tế sáng tạo

Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị khẳng định văn hóa là nguồn lực nội sinh quan trọng cho phát triển kinh tế. Tại Thành phố Hồ Chí Minh, việc hiện đại hóa và tái cấu trúc hệ thống bảo tàng không thuần túy là câu chuyện bảo tồn, mà là một chiến lược kinh tế sòng phẳng. 

Định vị bảo tàng là "hạt nhân" của kinh tế đêm và "mắt xích" cốt lõi trong chuỗi công nghiệp văn hóa chính là chìa khóa góp phần vào mục tiêu tăng trưởng hai con số của Thành phố.

Chủ động đưa công nghệ nhập cuộc

Sự bứt phá lớn nhất trong việc xây dựng hệ sinh thái di sản sống nằm ở bước chuyển từ mô hình lưu giữ hiện vật truyền thống sang kiến tạo trải nghiệm tương tác thông qua sự nhập cuộc của công nghệ. Thay vì chỉ là những thiết chế văn hóa tĩnh, đóng khung lịch sử trong tủ kính, các bảo tàng lớn trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh đã chủ động ứng dụng công nghệ để biến di sản thành một "cơ thể sống", giúp công chúng không chỉ là người quan sát thụ động mà trở thành chủ thể tham gia tích cực vào quá trình khám phá.

Tại Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh, ứng dụng công nghệ đã mang lại những thay đổi có tính chất bước ngoặt. Ông Lâm Ngô Hoàng Anh, Phó Giám đốc phụ trách quản lý và điều hành bảo tàng chia sẻ, trong bối cảnh khoa học công nghệ phát triển mạnh mẽ, đơn vị đã triển khai hàng loạt giải pháp công nghệ tích cực như số hóa 3D và trải nghiệm thực tế ảo (VR) để phục vụ công chúng. Không chỉ dừng lại ở việc tham quan trực tiếp, du khách khắp nơi trên thế giới có thể truy cập website của bảo tàng để theo dõi các không gian trưng bày chuyên đề, trưng bày cố định thường xuyên qua hệ thống trưng bày ảo 3D.

Chính sự nhập cuộc của công nghệ đã giúp các trưng bày "chạm" sâu vào cảm xúc của người xem. Anh Carlos Magno, một du khách đến từ Brazil xúc động bày tỏ, đây là lần đầu tiên anh đến Việt Nam, việc ghé thăm bảo tàng thực sự mang lại cho anh những trải nghiệm ấn tượng và nhận thức sâu sắc. Những hình ảnh, tư liệu chân thực kết hợp giải pháp tương tác hiện đại đã truyền tải thông điệp về sự khốc liệt của chiến tranh và giá trị cao cả của hòa bình, thôi thúc anh mong muốn lan tỏa tinh thần nhân văn này đến bạn bè thế giới.

Cùng chung định hướng dịch chuyển từ "tĩnh" sang "động", Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ đã gặt hái được nhiều kết quả quan trọng khi trở thành một trong những đơn vị đầu tiên được Thành phố Hồ Chí Minh lựa chọn thực hiện chương trình chuyển đổi số ngành văn hóa.

Ông Nguyễn Quốc Chính, Phó Giám đốc Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ cho biết, đơn vị đã xác định đẩy mạnh chuyển đổi số trong các hoạt động quản lý và trưng bày là một trong ba nhóm giải pháp chiến lược cốt lõi đến năm 2030. Cụ thể, bảo tàng đã phối hợp với các đơn vị chuyên môn thực hiện quét và số hóa hơn 1.000 hiện vật để trình chiếu trên công nghệ hologram, đồng thời xây dựng hệ thống tham quan 360 độ tích hợp lên trang thông tin điện tử.

Theo ông Nguyễn Quốc Chính, trước đây khách tham quan chỉ có thể nhìn hiện vật dưới dạng mặt phẳng 2D, nhưng nay với công nghệ số, du khách được tiếp cận góc nhìn 3D đa chiều, có thể xoay, bao quát toàn cảnh 360 độ. Sự chuyển đổi từ "vật thể chết" sang "hiện vật sống" này đã tạo nên sự trực quan sinh động, mang lại sức hút mạnh mẽ và giúp công chúng cảm nhận trọn vẹn hơn những giá trị kiên cường, bất khuất, trung hậu, đảm đang của người phụ nữ Việt Nam qua các thời kỳ lịch sử.

Đặc biệt, cả hai bảo tàng này đều đang sở hữu những chiến lược tiếp cận rất nhạy bén đối với thế hệ trẻ (Gen Z) - tệp công chúng tương lai của di sản. Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh không giáo dục lịch sử một cách đơn thuần hay áp đặt, mà chọn cách thu hút bằng sức hấp dẫn tự nhiên và lan tỏa tình yêu hòa bình. Sau khi trải qua những cung bậc cảm xúc mạnh mẽ trong không gian trưng bày, các bạn trẻ được tương tác trực tiếp tại những không gian mở như viết lời chúc, gửi gắm cảm nghĩ gắn trên các cây tre, bức tường lưu niệm ngay tại khu trưng bày. Đơn vị tận dụng triệt để các đoạn video ngắn, nội dung hấp dẫn đưa lên website, facebook để biến mỗi bạn trẻ thành một kênh truyền thông lan tỏa giá trị.

Song song đó, Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ cũng thu hẹp khoảng cách với Gen Z bằng việc đẩy mạnh quảng bá trên các trang fanpage và xây dựng kênh TikTok. Những đoạn phim ngắn với thời lượng từ 30 đến 60 giây giới thiệu súc tích, độc đáo về từng câu chuyện hiện vật, từng nội dung lịch sử đã kích thích sự tò mò, khiến giới trẻ thích thú, chủ động tìm đến bảo tàng.

"Hạt nhân" kinh tế đêm

Theo các chuyên gia du lịch nhìn nhận, hệ thống bảo tàng tại Thành phố Hồ Chí Minh cần được ưu tiên đầu tư có trọng điểm để trở thành điểm đến chiến lược cho phân khúc du lịch MICE (du lịch kết hợp hội nghị, hội thảo, triển lãm) chất lượng cao. Để thu hút dòng khách chi tiêu cao này, bảo tàng phải là nơi cung ứng các sản phẩm sáng tạo dựa trên di sản mang tính độc bản, theo định hướng sản phẩm văn hóa "xuất khẩu tại chỗ" và đặc biệt là định vị bảo tàng thành hạt nhân của nền kinh tế đêm.

Nắm bắt xu thế tất yếu này, các bảo tàng tại Thành phố Hồ Chí Minh đang âm thầm xây dựng các bước đi chiến lược cho kinh tế đêm. Ông Lâm Ngô Hoàng Anh, Phó Giám đốc phụ trách quản lý và điều hành Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh khẳng định, kinh tế đêm là xu thế bắt buộc đối với mỗi điểm di tích văn hóa trên thế giới và đơn vị không thể đứng ngoài cuộc. Bảo tàng đang hoàn thiện các khâu cuối cùng để chuẩn bị công bố đến công chúng một dự án du lịch đêm độc đáo. Đây sẽ là một không gian trải nghiệm lịch sử văn hóa đột phá, kết hợp nhuần nhuyễn giữa công nghệ hình ảnh, âm thanh sống động và nghệ thuật trình chiếu, hứa hẹn trở thành một sản phẩm kinh tế sáng tạo tiêu biểu về đêm của Thành phố.

Cùng nằm trên trục định hướng mở rộng kinh tế sáng tạo về đêm, các đơn vị di sản liên vùng cũng đang tăng tốc đa dạng hóa dịch vụ. Bảo tàng - Thư viện Bà Rịa - Vũng Tàu (Cơ sở Côn Đảo) đang khẩn trương phối hợp với các đối tác tư vấn để xây dựng và sớm triển khai chương trình "Trải nghiệm đêm" ngay tại Khu di tích quốc gia đặc biệt Côn Đảo. Đây được xem là bước đột phá lần đầu tiên xuất hiện tại hòn đảo này nhằm tối ưu hóa giá trị của "trường học" lịch sử sống động vào ban đêm, tạo điểm nhấn độc đáo lan tỏa sâu rộng chiều sâu di sản và nâng tầm chuỗi cung ứng du lịch văn hóa.

Không đứng ngoài luồng chuyển dịch, ở khối ngoài công lập, mô hình "Chợ quê" của Bảo tàng Áo dài cũng phát huy tính năng động kinh tế đêm khi liên tục duy trì và nâng cấp không gian trải nghiệm văn hóa truyền thống. Bà Huỳnh Ngọc Vân, Giám đốc Bảo tàng Áo dài chia sẻ, thông qua việc kết hợp giữa thiết chế bảo tàng với các hoạt động ẩm thực dân gian ban đêm, các chương trình trình diễn nghệ thuật phi vật thể đại diện nhân loại như đờn ca tài tử, hát ru... dưới sự tham gia trực tiếp của cư dân bản địa, bảo tàng đã hình thành nên một hệ sinh thái dịch vụ khép kín thân thiện. Sáng kiến kinh tế trải nghiệm này vừa giúp gia tăng mạnh mẽ thời gian lưu trú và mức chi tiêu của du khách, vừa tạo thêm sinh kế bền vững cho người nông dân quanh khu vực, chứng minh vai trò động lực hạt nhân kinh tế sáng tạo của hệ thống bảo tàng đô thị hiện đại.

Dù vậy, hành trình kiến tạo động lực kinh tế sáng tạo của các bảo tàng vẫn đang đối diện với không ít "điểm nghẽn" về nguồn lực. Để giải "bài toán" này, các bảo tàng tại Thành phố Hồ Chí Minh không còn thụ động chờ nguồn kinh phí cấp phát mà đang chuyển mình thành những đơn vị tự chủ linh hoạt.

Minh chứng rõ nét là Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh đang vận hành theo mô hình đơn vị sự nghiệp nhóm 2, tự chủ chi thường xuyên. Sự thay đổi về mặt tư duy quản trị kinh tế di sản đã đem lại những kết quả ấn tượng ngay trong những tháng đầu năm 2026. Lãnh đạo bảo tàng này chia sẻ, năm 2026 dự báo lượng khách đến sẽ sụt giảm do các chuỗi sự kiện kỷ niệm lớn như A50, A80 đã đi qua. Tuy nhiên, nhờ tăng cường dịch vụ trải nghiệm và triển khai đồng bộ giải pháp công nghệ, lượng khách đến bảo tàng không những không giảm mà còn tăng trưởng mạnh mẽ.

"Cụ thể, việc đưa vào áp dụng hệ thống bán vé trực tuyến (online) từ đầu tháng 2 năm 2026 (trước Tết Nguyên Đán), kết hợp thanh toán không dùng tiền mặt và soát vé tự động đã mang lại hiệu quả vượt bậc, giúp tối ưu hóa thời gian và sẵn sàng hành trình cho du khách", Phó Giám đốc Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh Lâm Ngô Hoàng Anh cho biết thêm.

Tương tự, tại Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ, ông Nguyễn Quốc Chính chia sẻ dù trước đây hoạt động không thu phí, nhưng trong lộ trình chiến lược đến năm 2030, đơn vị cũng đang triển khai đề án bán vé tham quan, tăng cường kết nối với trường học và doanh nghiệp để đẩy mạnh xã hội hóa, từng bước tiến tới tự chủ toàn phần.

Để tạo động lực bứt phá cho kinh tế sáng tạo, việc tái cấu trúc hệ thống bảo tàng theo tinh thần Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị là một hành trình dài hạn, đòi hỏi sự thay đổi triệt để về tư duy quản lý. Ông Trần Thế Thuận, Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Thành phố Hồ Chí Minh nhấn mạnh toàn ngành cần tập trung phát triển hệ thống bảo tàng theo định hướng "chuyên nghiệp - hiện đại - bản sắc", biến thiết chế này thành nơi lưu giữ ký ức đô thị, không gian giáo dục cộng đồng, không gian sáng tạo văn hóa và điểm đến du lịch hấp dẫn.

Để hiện thực hóa tầm nhìn đó, ông Trần Thế Thuận định hướng các giải pháp mũi nhọn: Đẩy mạnh chuyển đổi số và ứng dụng khoa học công nghệ để xây dựng cơ sở dữ liệu số, xóa bỏ định kiến về "hiện vật chết", tăng khả năng tương tác của công chúng; tập trung đào tạo nguồn nhân lực chuyên sâu về công nghệ thông tin, bảo quản trị liệu và giám tuyển bảo tàng; tăng cường liên kết, giao lưu quốc tế để phấn đấu trong giai đoạn 2028 - 2030, các bảo tàng đủ điều kiện sẽ đạt tiêu chuẩn xếp hạng Nhất, trở thành thành viên chính thức của ICOM và từng bước thực hiện tự chủ chi thường xuyên.

Khi các bảo tàng đổi mới tư duy, ứng dụng giải pháp tương tác thông minh và định vị mình là một "mắt xích" trong chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa và kinh tế đêm, công chúng vẫn sẽ trực tiếp tìm đến ngày càng đông đảo để trải nghiệm những giá trị thực chứng. Với các giải pháp quyết liệt của ngành Văn hóa, hệ thống bảo tàng kỳ vọng sẽ chuyển mình thành công, trở thành nguồn lực nội sinh vững chắc đóng góp vào mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số, đưa Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị đi vào chiều sâu trên Thành phố mang tên Bác. (hết)