Tiến sĩ Nguyễn Tấn Đại: Dịch "Hoàng tử bé" với tình yêu trong lành

Tiến sĩ Nguyễn Tấn Đại đã dịch kiệt tác Hoàng tử bé của Antoine de Saint-Exupery (1900 - 1944) sang tiếng Việt với một tình yêu tác phẩm tha thiết. Bản dịch của anh lần đầu tiên được phát hành vào năm 2005 và sau đó được in lại nhiều lần bởi các đơn vị xuất bản khác nhau.

Trích đoạn được đặt tựa Nếu cậu muốn có một người bạn trong Hoàng tử bé qua bản dịch của Nguyễn Tấn Đại đã được in trong sách Ngữ văn 6, tập 1, bộ Kết nối tri thức với cuộc sống.

"Hoàng tử bé" vốn giản dị

Trước đây, đã có nhiều người lo ngại rằng đây là tác phẩm với nhiều ẩn dụ và ngôn ngữ có phần khó hiểu cho lứa tuổi THCS. Có lẽ lý do này đã khiến Hoàng tử bé là tác phẩm kinh điển của văn học thế giới, nhưng mãi đến năm 2020 mới chính thức được đưa vào dạy trong sách THCS tại Việt Nam.

"Thực tế, trên thế giới rất nhiều trường học đưa Hoàng tử bé vào dạy ở bậc phổ thông, thậm chí Pháp và Canada còn đưa vào dạy ngay từ bậc tiểu học. Liên tục từ tiểu học lên đến trung học, Hoàng tử bé được dạy ở với nhiều tầng nội dung khai thác từ đơn giản đến phức tạp", dịch giả Nguyễn Tấn Đại chia sẻ.

Ngoài ra, anh cho biết thêm rằng năm 2000, khi du học ở Pháp với vốn tiếng Pháp chỉ được học trong 4 năm học đại học tại Việt Nam, chỉ bằng một đứa trẻ bản địa 6 hoặc 7 tuổi, nhưng vẫn đọc hiểu được nguyên tác Hoàng tử bé. Khi con gái anh lên 6 tuổi, cũng đã đọc bản dịch tiếng Việt của cha, thấy rất thích. Đó là những lý do khiến cho tác giả bản dịch này tin rằng trẻ lớp 6 hoàn toàn học tốt đoạn trích trong sách. Thật vậy, đã có nhiều học sinh thích đoạn trích này và đã có nhiều hoạt động chính khóa và ngoại khóa liên quan để hỗ trợ tiết học sinh động hơn.

Nội dung được đưa vào sách được trích từ chương XXI của Hoàng tử bé. Đó là chương con cáo đột ngột xuất hiện, nói với hoàng tử bé về sự cảm hóa và lý do vì sao đóa hồng ở tiểu tinh cầu B612 là duy nhất đối với cậu ấy. Một đoạn trích thật trong trẻo về tình bạn, một sự cảm hóa theo kiểu nhích dần về phía đối tượng mình mong muốn được gần.

Con cáo và hoàng tử bé như "kỳ phùng địch thủ", cả 2 êm đềm quá đỗi và cũng kịch liệt quá đỗi. Mọi "diễn giải" trong trích đoạn ấy đều rất giản dị: Cảm hóa là "làm cho gần gũi hơn", vì sao hoa hồng ở chỗ hoàng tử bé là duy nhất, "không phải vì nó đặc biệt hơn những bông hoa khác trên Trái đất, mà là vì cậu đã dành nhiều thời gian, công sức để chăm sóc và yêu thương". Dịch giả Nguyễn Tấn Đại cho rằng anh không cố tình làm cho nó dễ hiểu đối với trẻ con, mà ngôn ngữ của nguyên tác vốn giản dị như thế.     

Khi nhà khoa học dịch văn chương

Nguyễn Tấn Đại đã có những ngày thật thú vị khi dịch Hoàng tử bé và tìm hiểu về nhà văn Antoine de Saint Exupery. Năm 2000, anh sang Pháp để bắt đầu hành trình học tiếp sau đại học, đó cũng là thời điểm nước Pháp tổ chức rất nhiều hoạt động kỷ niệm 100 năm ngày sinh của nhà văn này.

Bầu không khí ấy đã thúc giục anh đến với Hoàng tử bé và tìm hiểu về tác giả, rồi song song với hành trình học tập, nghiên cứu, anh nhẩn nha dịch.

Nguyễn Tấn Đại tìm thấy Hoàng tử bé trong một lần dạo nhà sách, với tâm trạng cô đơn của một người mới đặt chân sang xứ lạ. "Có lẽ nhờ tâm trạng cô độc, nên khi ấy đọc và thấy dễ dàng đồng cảm với Hoàng tử bé. Ngoài ra, qua tác phẩm, tôi thấy cách nhìn về cuộc sống và quan điểm sống vô tư, không toan tính, trong trẻo của nhà văn khá hợp với mình" - anh tâm sự.

Dịch giả kể: "Tôi đọc nguyên tác Hoàng tử bé trong một đêm với sự hào hứng và ồ lên, khi thấy mình có duyên với nhà văn này. Tôi học ở La Mans và Antoine de Saint Exupery cũng học hết trung học ở thành phố này. Tôi nghĩ, có lẽ nhờ sống ở La Mans nên mình cảm nhận được tinh thần của tác phẩm".

Năm 2005, qua sự giới thiệu, Nguyễn Tấn Đại gặp họa sĩ Trần Đại Thắng, là giám đốc của sách Đông A, bản dịch được giới thiệu đến công chúng.

Khi hỏi về quá trình dịch tác phẩm này, anh hào hứng kể như vừa mới dịch hôm qua, chứ không phải từ đầu những năm 2000. Sau đêm đọc Hoàng tử bé, anh thích quá nên đã dịch vài đoạn sang tiếng Việt. Bản dịch nháp này được chép tay trong sổ nhật ký và gửi về tặng cho người bạn gái khi ấy - bà xã của anh bây giờ. Thời ấy, Internet còn hạn chế, nên nguồn "tài liệu online" khá hiếm, anh lại không có từ điển tiếng Việt, vì chỉ đem theo các bản từ điển Việt - Pháp, Pháp - Việt, nhưng vẫn cố gắng dịch, được một phần thì bỏ dở vì không vừa ý. Nhưng anh vẫn bị ý tưởng dịch tiếp thôi thúc. Khi trở về Việt Nam giảng dạy, trong một lần đưa gia đình về Lâm Đồng quê vợ nghỉ Hè, cảm hứng bỗng ùa về, anh đã dịch liên tục hơn 10 ngày thì hoàn thành.

Có những chỗ không vừa ý hoặc vẫn còn vướng mắc, anh ghi chú kỹ lưỡng và dùng mọi công cụ bằng Internet quay số (dial-up) thời ấy để tìm kiếm các nguồn tài liệu khả tín mà đối chiếu, gỡ vướng và chỉnh sửa. Khi tạm hài lòng với bản dịch, Nguyễn Tấn Đại tự scan tranh, dàn trang, in đóng tập khổ A6 dành tặng bạn bè đọc chơi.

Lao tâm khổ tứ với một kiệt tác đã được nhiều dịch giả tên tuổi dịch để làm gì? Với anh, đơn giản chỉ để vui sống, vì làm việc mình thích và làm quà tặng bạn bè. Sau đó, với sự góp ý của những người xung quanh, anh đã thử gửi bản thảo đến các nhà xuất bản để bạn đọc tiếp cận với một bản dịch Hoàng tử bé khác trong tiếng Việt.

Nguyễn Tấn Đại nói, anh dịch Hoàng tử bé từ ấn bản năm 1999 của Nhà xuất bản Gallimard. Đây là bản duy nhất có xác thực của tác giả lúc sinh thời, nên là bản Hoàng tử bé được phục hồi trung thành nhất với bản gốc.

Lần nào đọc lại Hoàng tử bé, Nguyễn Tấn Đại cũng có những câu hỏi cần khám phá, rồi nhận ra tác giả đã rất kỹ lưỡng trong cách sử dụng từ ngữ và cài cắm chúng, không bao giờ ngẫu nhiên. Điều đó làm cho anh càng đọc càng mê và biết rằng mình không thể bỏ cuộc việc dịch, vì nó thách thức nhưng hấp dẫn, lôi cuốn. Có những câu tác giả viết với nhịp đọc và vần điệu như thơ, người dịch cũng phải tìm cách dịch theo nhịp ấy. Có những từ lặp đi lặp lại nhiều lần theo phương pháp tiệm tiến, anh cũng muốn bản tiếng Việt phải tiệm tiến như vậy.

Nguyễn Tấn Đại vừa dịch Hoàng tử bé với cách của người yêu văn chương, vừa dịch với cách của một người làm khoa học bằng sự đối chiếu, chú thích và dẫn nguồn rành mạch.

Niềm vui của sự chờ đợi

Nguyễn Tấn Đại nói rằng anh là người ngoại đạo với văn chương và chẳng phải là một dịch giả chuyên nghiệp. Hỏi anh, vậy tình yêu văn chương đã lớn lên như thế nào và văn chương có ích gì trong cuộc sống? Anh cười và nói rằng không thể trả lời một cách rõ ràng, nhưng nó cứ thấm dần, cứ hòa quyện dần, không thể bóc tách thành những ví dụ A, B, C... để minh chứng.

Danh sách tác phẩm dịch của Nguyễn Tấn Đại còn khá mỏng, chỉ bao gồm Hoàng tử bé và một số truyện ngắn Pháp. Với anh như vậy cũng đủ rồi, vì chuyên môn chính là lĩnh vực giáo dục, không có ý định theo đuổi dịch thuật chuyên nghiệp. Trước mắt, anh sẽ tiếp tục chỉnh sửa để Hoàng tử bé trở nên tối giản nhất, mỗi lúc một gần với nguyên tác hơn. Anh cũng có ấp ủ sẽ dịch tác phẩm Terre Des Hommes (mà Bùi Giáng dịch là Cõi người ta) của Antoine de Saint Exupery khi có đủ cơ duyên.

Quan điểm của anh là cứ nhẩn nha dịch, vui thú và chậm rãi, không vì những yêu cầu của thời hạn xuất bản hoặc thương mại. Niềm vui của việc dịch sách là sự chờ đợi, là khám phá và gặp gỡ những mảnh ký ức của chính mình, có khi gần tuyệt vọng lại tìm thấy điều cần tìm.