Âm vang di sản giữa nhịp sống hiện đại

Giữa nhịp sống hiện đại, khi nhiều loại hình nghệ thuật truyền thống đứng trước nguy cơ mai một, nghệ thuật hát Xẩm ở xã Yên Từ, tỉnh Ninh Bình vẫn được gìn giữ và nuôi dưỡng bằng tình yêu, tâm huyết của những người gắn bó với di sản. 

Từ các nghệ nhân cao tuổi đến thế hệ trẻ hôm nay, ngọn “lửa” Xẩm vẫn được trao truyền trong đời sống đương đại, thắp lên niềm tự hào, ý thức gìn giữ giá trị văn hóa dân tộc cho thế hệ mai sau.

Giữ hồn di sản

Thành lập vào năm 2018, Câu lạc bộ hát Xẩm Hà Thị Cầu hiện có 32 thành viên, với độ tuổi trải rộng từ 6 đến 87. Sự đa dạng về lứa tuổi không chỉ tạo nên một không gian sinh hoạt văn hóa ấm áp mà còn góp phần hình thành mạch nối bền chặt giữa các thế hệ yêu Xẩm.

Mang tên cố nghệ nhân Hà Thị Cầu, là người được tôn vinh là “báu vật nhân văn sống” của nghệ thuật hát Xẩm Việt Nam, câu lạc bộ là nơi các làn điệu Xẩm cổ được gìn giữ, thực hành và truyền dạy một cách bài bản. Trong câu lạc bộ, các nghệ nhân cao tuổi trực tiếp hướng dẫn lớp trẻ từ những kỹ thuật cơ bản như lấy hơi, nhả chữ, gõ phách đến cách cảm thụ chiều sâu nội dung trong từng câu hát. Không chỉ dừng lại ở việc dạy kỹ năng, các nghệ nhân còn chú trọng truyền tải “cái hồn” của Xẩm là điều làm nên sức sống bền bỉ của loại hình nghệ thuật dân gian này.

Bà Nguyễn Thị Mận, Chủ nhiệm Câu lạc bộ hát Xẩm Hà Thị Cầu cho biết, việc duy trì sinh hoạt định kỳ không chỉ giúp các thành viên rèn luyện kỹ năng mà còn tạo môi trường để giao lưu, chia sẻ và nuôi dưỡng tình yêu đối với nghệ thuật truyền thống. Điều đáng mừng là ngày càng có nhiều em nhỏ, học sinh trên địa bàn chủ động tham gia câu lạc bộ, coi đây như một không gian học tập và trải nghiệm văn hóa bổ ích.

Sự tham gia tích cực của thế hệ trẻ đang trở thành yếu tố quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị của nghệ thuật hát Xẩm. Trong không gian sinh hoạt chung của Đội hát Xẩm Kim Ngân, sự gặp gỡ giữa những người truyền nghề và lớp người kế cận đã tạo nên một dòng chảy liên tục, nơi nghệ thuật hát Xẩm không ngừng được bồi đắp và làm mới.

Được thành lập từ năm 2014, hiện Đội hát Xẩm Kim Ngân duy trì các lớp học với khoảng 40 học viên chủ yếu là thanh thiếu nhi. Việc tổ chức lớp học thường xuyên đã tạo điều kiện để nhiều em nhỏ được tiếp cận với Xẩm từ sớm, qua đó hình thành nền tảng vững chắc cho việc kế thừa và phát triển loại hình nghệ thuật truyền thống.

Em Vương Mai Thùy Trang, học sinh lớp 8 Trường Trung học cơ sở Yên Nhân chia sẻ, em đã có 5 năm gắn bó với các lớp học Xẩm. Không chỉ học được cách hát mà qua việc tham gia lớp Xẩm, em còn hiểu thêm về lịch sử, ý nghĩa của từng làn điệu dân gian. Từ những buổi tập luyện giản dị đến các hoạt động biểu diễn phục vụ cộng đồng, niềm yêu thích dần được nuôi dưỡng, giúp em thêm tự hào về bản sắc văn hóa quê hương.

Bà Phạm Thị Kim Ngân, Đội trưởng Đội hát Xẩm Kim Ngân cho rằng, chính sự kiên trì, tâm huyết của các nghệ nhân cùng với sự hưởng ứng tích cực của thế hệ trẻ đã góp phần quan trọng trong việc giữ gìn và phát huy giá trị di sản. Nhờ đó, hát Xẩm ở Yên Từ đang tiếp tục ngân vang, lan tỏa và trở thành niềm tự hào của người dân địa phương.

Đưa di sản vươn xa

Hát Xẩm, hát Chèo ở xã Yên Từ là những loại hình nghệ thuật dân gian có lịch sử lâu đời, gắn bó mật thiết với đời sống văn hóa tinh thần của người dân địa phương. Trải qua nhiều thăng trầm, các làn điệu Xẩm, Chèo vẫn được cộng đồng nâng niu gìn giữ, trao truyền qua nhiều thế hệ như một phần không thể thiếu của bản sắc quê hương.

Đến nay, trên địa bàn xã đã hình thành 9 câu lạc bộ, đội văn nghệ hát Xẩm, hát Chèo, thu hút hàng trăm thành viên tham gia ở nhiều lứa tuổi khác nhau. Trong số này có không ít nghệ nhân, hạt nhân văn nghệ năng khiếu, giàu tâm huyết, dành trọn niềm đam mê cho nghệ thuật truyền thống. Đây chính là lực lượng nòng cốt, đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sinh hoạt, tổ chức biểu diễn và truyền dạy, góp phần tạo nền tảng vững chắc cho công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản tại địa phương.

Không chỉ dừng lại ở hoạt động trong cộng đồng, xã Yên Từ còn chú trọng mở rộng không gian thực hành di sản thông qua việc đưa hát Xẩm vào trường học. UBND xã đã phối hợp với các trường tiểu học trên địa bàn tổ chức nhiều lớp học ngoại khóa với hàng trăm tiết truyền dạy. Thông qua các buổi học, học sinh được tiếp cận với những kiến thức cơ bản về Xẩm, từ làn điệu, nhịp phách đến nội dung, ý nghĩa của từng bài hát. Qua đó, tình yêu đối với nghệ thuật dân gian được gieo mầm từ sớm, góp phần hình thành ý thức gìn giữ và phát huy di sản trong thế hệ trẻ.

Bà Lê Thị Chiến, Đội trưởng Đội chiếu Xẩm chợ Lồng cho rằng, nghệ thuật hát Xẩm ở Yên Từ vẫn còn rất nhiều tiềm năng để phát triển và vươn xa nếu được quan tâm, đầu tư đúng hướng bởi Xẩm là loại hình nghệ thuật dân gian mang giá trị lịch sử, chứa đựng những câu chuyện đời sống gần gũi, dễ tạo sự đồng cảm với công chúng hiện đại. Đây chính là lợi thế để Xẩm có thể tiếp cận rộng rãi hơn với khán giả.

Năm 2021, nghệ thuật hát Xẩm ở Ninh Bình được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, khẳng định giá trị đặc sắc của loại hình nghệ thuật dân gian gắn bó với quê hương của cố nghệ nhân Hà Thị Cầu. Trong bối cảnh đời sống hiện đại với nhiều loại hình giải trí mới, việc giữ gìn và phát huy nghệ thuật dân gian như Xẩm, Chèo không phải là điều dễ dàng. Tuy nhiên, chính sự bền bỉ, tâm huyết của những người “giữ lửa” cùng với sự tiếp nối của thế hệ trẻ đã và đang tạo nên động lực để di sản tiếp tục tồn tại và phát triển.

Ông Phạm Vinh Quang, Phó Chủ tịch UBND xã Yên Từ cho biết, xác định bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể là nhiệm vụ quan trọng, chính quyền địa phương tiếp tục duy trì và mở rộng các lớp truyền dạy, đặc biệt là trong thế hệ trẻ; tạo điều kiện về cơ sở vật chất, hỗ trợ kinh phí, đồng thời khuyến khích các câu lạc bộ, đội nhóm duy trì hoạt động. Bên cạnh đó, việc đổi mới hình thức biểu diễn, đưa Xẩm vào các sự kiện văn hóa, du lịch cũng như tăng cường quảng bá trên các nền tảng số giúp loại hình nghệ thuật này trở thành một sản phẩm văn hóa đặc trưng, góp phần quảng bá hình ảnh quê hương Ninh Bình, đồng thời mở ra cơ hội để di sản này từng bước vươn ra ngoài phạm vi địa phương.

Giữa nhịp sống hôm nay, tiếng Xẩm ở Yên Từ vẫn lặng lẽ ngân vang, như mạch nguồn văn hóa không ngừng chảy. Khi cộng đồng cùng chung tay bảo tồn, tình yêu di sản được trao truyền bằng niềm tự hào và trách nhiệm thì những giá trị truyền thống ấy được gìn giữ và có cơ hội vươn xa hơn, góp phần làm giàu thêm bản sắc văn hóa dân tộc trên hành trình hội nhập và phát triển.