Góc nhìn 365: Trách nhiệm mới cho danh hiệu mới

Một thông tin đáng chú ý trong đời sống văn hóa: Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng (Quảng Trị) vừa được UNESCO công nhận là Khu Dự trữ sinh quyển thế giới. Đây là sự ghi nhận quốc tế mới nhất dành cho quần thể này, sau 2 lần từng được UNESCO vinh danh là Di sản thiên nhiên thế giới.

Chuỗi danh hiệu ấy cho thấy Phong Nha - Kẻ Bàng không chỉ được đánh giá ở một hệ giá trị đơn lẻ. Với mỗi lần được UNESCO vinh danh, chúng ta lại có thêm một góc nhìn mới về tầm vóc của quần thể này.

Nhìn lại, năm 2003, không gian này được UNESCO công nhận là Di sản thiên nhiên thế giới theo tiêu chí VII, ghi nhận giá trị địa chất, địa mạo của một hệ thống núi đá vôi cổ hàng trăm triệu năm tuổi cùng mạng lưới hang động đặc sắc. 12 năm sau đó, vào năm 2015, quần thể tiếp tục được tái công nhận theo các tiêu chí IX và X, nhấn mạnh giá trị về hệ sinh thái, các loài động thực vật đặc hữu và đa dạng sinh học phong phú. Với 3 tiêu chí ấy, nơi đây trở thành 1 trong những di sản thiên nhiên toàn diện và hiếm có của thế giới.

Còn lần này, danh hiệu Khu Dự trữ sinh quyển thế giới tiếp tục bổ sung một tầng ý nghĩa mới cho Phong Nha - Kẻ Bàng: Bên cạnh vị thế của một di sản thế giới, nơi đây còn hiện lên như một không gian giàu tiềm năng để hướng tới sự hài hòa giữa thiên nhiên, cộng đồng dân cư, sinh kế địa phương và mục tiêu bền vững.

Cần nhắc lại, Khu Dự trữ sinh quyển thế giới là danh hiệu của UNESCO dành cho những khu vực có giá trị đặc biệt về thiên nhiên và đa dạng sinh học, hướng tới việc kết hợp bảo tồn với phát triển bền vững. Bên cạnh yêu cầu gìn giữ sinh thái, các khu vực được ghi danh còn được xem như mô hình phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Ở đó, bảo vệ đa dạng sinh học phải gắn với giữ gìn bản sắc văn hóa, sử dụng hợp lý tài nguyên, nâng cao chất lượng sống, giáo dục môi trường và nghiên cứu khoa học.

***

Như đánh giá của nhiều chuyên gia, danh hiệu Khu Dự trữ sinh quyển thế giới có thể không tạo sức hút tức thì về truyền thông và du lịch như danh hiệu Di sản thế giới của UNESCO. Tuy nhiên, trong xu thế hiện nay, giá trị quan trọng của nó lại nằm ở chiều sâu phát triển bền vững - một vấn đề ngày càng mang tính thời sự, khi thế giới phải tìm điểm cân bằng giữa tăng trưởng kinh tế với suy thoái môi trường, khai thác quá mức tài nguyên, nghèo đói và biến đổi khí hậu.

Tại Việt Nam, chỉ 7 năm sau khi có danh hiệu Di sản thế giới đầu tiên, với quần thể cố đô Huế năm 1993, chúng ta cũng đã sớm sở hữu danh hiệu Khu Dự trữ sinh quyển thế giới với trường hợp rừng ngập mặn Cần Giờ vào năm 2000. Đến nay, 11 khu dự trữ sinh quyển thế giới được công nhận tại Việt Nam đều dần được xem như những mô hình quan trọng trong quản lý tài nguyên, bảo vệ môi trường và phát triển sinh kế cộng đồng.

Đặt trong bối cảnh ấy, việc phát huy giá trị của Phong Nha - Kẻ Bàng, Khu Dự trữ sinh quyển thế giới thứ 12 của Việt Nam, có nhiều thuận lợi. Quần thể này đã có sẵn hệ thống hang động nổi tiếng, rừng nhiệt đới trên núi đá vôi, sự đa dạng sinh học phong phú, cộng đồng dân cư gắn bó với vùng di sản và một nền tảng du lịch được biết đến rộng rãi. Điều quan trọng là những giá trị ấy cần được chuyển hóa một cách hợp lý, để Phong Nha - Kẻ Bàng tiếp tục phát triển theo hướng bền vững hơn, xanh hơn, đồng thời gắn với nghiên cứu, giáo dục môi trường và sinh kế của cộng đồng địa phương.

Nhìn tổng quát, tiềm năng đó cũng phù hợp với các định hướng của Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam. Tại đó, 1 trong các mục tiêu - giải pháp được nhấn mạnh tại Nghị quyết là "biến di sản thành tài sản, hình thành mô hình "di sản dẫn dắt phát triển kinh tế" tại các khu di sản thế giới và một số đô thị di sản; phát triển kinh tế - xã hội và bảo vệ môi trường theo quan điểm bảo tồn di sản và phát triển bền vững của UNESCO".

Trách nhiệm hiện thực hóa hướng đi ấy thuộc về chính quyền, ban quản lý, cộng đồng địa phương, các nhà đầu tư và mỗi du khách đến với Phong Nha - Kẻ Bàng. Bởi một khu dự trữ sinh quyển chỉ thật sự có giá trị khi mọi chủ thể cùng hiểu rằng việc phát huy nó phải bắt đầu từ sự tôn trọng thiên nhiên, di sản và đời sống cộng đồng.