DANAFF IV: Chuyện chưa kể về hậu trường làm phim thời "chưa có gì"

Khi Ban tổ chức Liên hoan phim châu Á Đà Nẵng lần thứ IV (DANAFF IV) công bố danh sách các tác phẩm được lựa chọn cho chương trình Diện mạo điện ảnh Việt Nam 40 năm thời kỳ Đổi mới, nhiều khán giả nhận ra những tác phẩm tiêu biểu của điện ảnh Việt như Thị trấn yên tĩnh, Thằng Bờm, Tướng về hưu, Thung lũng hoang vắng, Lưới trời, Dòng máu anh hùng hay Bi, đừng sợ!...

Khán giả có thể nhớ đến những bộ phim ấy bởi câu chuyện, nhân vật hay những dấu ấn nghệ thuật riêng. Nhưng phía sau những khuôn hình còn là một câu chuyện khác, ít khi được nhắc tới hơn: câu chuyện về một thời làm nghề mà nếu nhìn từ hôm nay, nhiều người trẻ trong nghề khó hình dung nổi.

Những năm cuối thập niên 1980, NSND Bùi Bài Bình cùng đoàn phim Thị trấn yên tĩnh rong ruổi ở huyện Lập Thạch. Khi ấy, nơi đoàn đóng quân chưa có điện lưới quốc gia, mọi sinh hoạt đều phụ thuộc vào một chiếc máy nổ. Đến khoảng 8 giờ tối, máy ngừng hoạt động, cả đoàn lại sống trong ánh đèn dầu leo lét. Không có khách sạn, nghệ sĩ từ đạo diễn đến diễn viên chia nhau ở nhờ nhà dân.

Nhưng đọng lại trong ký ức của nghệ sĩ gạo cội không phải những thiếu thốn ấy mà là tinh thần làm nghề. Ông nhớ lại: "Thời ấy chúng tôi có một nhiệt huyết, một đam mê kỳ lạ. Mọi người làm phim không phụ thuộc vào cơm áo gạo tiền hay những chi phối kinh tế như bây giờ. Tất cả chỉ có một mục đích duy nhất là làm sao ra được một bộ phim hay nhất." Và có lẽ chính tinh thần ấy đã giúp Thị trấn yên tĩnh vượt khỏi khuôn khổ của một tác phẩm giải trí thông thường để trở thành một trong những bộ phim đáng nhớ của điện ảnh Việt thời kỳ Đổi mới.

Bước sang những năm đầu thế kỷ XXI, điều kiện sản xuất đã khá hơn, nhưng câu chuyện thiếu thốn vẫn chưa khép lại. Trong số các tác phẩm trở lại tại DANAFF năm nay, Thung lũng hoang vắng của NSND Phạm Nhuệ Giang là một ví dụ tiêu biểu cho tinh thần chắt chiu của điện ảnh Việt thời phim nhựa.

Bộ phim từng khiến nhiều khán giả quốc tế ngạc nhiên khi biết kinh phí sản xuất trực tiếp tại hiện trường chỉ khoảng 400 triệu đồng. Trong thời phim nhựa, mỗi cú bấm máy đều phải được cân nhắc kỹ lưỡng, bởi một cảnh quay không đạt đồng nghĩa với việc tiêu tốn thêm những mét phim quý giá cùng khoản chi phí không nhỏ.

Nhưng điều khiến nhiều người nhớ về Thung lũng hoang vắng không chỉ là câu chuyện tiền bạc. Để giữ được hơi thở chân thực của vùng cao, đạo diễn Phạm Nhuệ Giang kiên trì làm việc với người dân bản địa ở Sa Pa. Trong một cảnh quay, người nông dân ở Tả Giàng Phình vào vai cha của nhân vật Mị đã phải tập đi tập lại tới 20 lần. Chỉ đến lần thứ 21, khi không còn vấp thoại, cảnh quay mới hoàn thành và cả đoàn phim vỡ òa trong niềm vui. Sự nhẫn nại ấy đã đổi lại những khuôn hình mộc mạc, chân thực và đầy sức sống của vùng cao.

Một trong những kỷ niệm đặc biệt của hành trình ấy là việc đạo diễn Phạm Nhuệ Giang tự mình mang bản phim nhựa từ Hà Nội sang California (Mỹ) để tham dự Liên hoan phim Việt Nam quốc tế. Vào thời điểm việc đưa một bộ phim Việt ra nước ngoài còn gặp nhiều trở ngại, cuộn phim được chính nữ đạo diễn nâng niu và bảo quản trong suốt chuyến bay dài vượt Thái Bình Dương. Sau đó, Thung lũng hoang vắng tiếp tục được giới thiệu tại nhiều liên hoan phim và các trường đại học ở Mỹ, nơi tác phẩm gây ngạc nhiên không chỉ bởi câu chuyện trên màn ảnh mà còn bởi cách những người làm phim Việt Nam tạo nên một bộ phim từ nguồn kinh phí rất hạn chế.

Nếu Thung lũng hoang vắng là câu chuyện về sự chắt chiu, thì Dòng máu anh hùng lại đại diện cho tinh thần dám mở đường của điện ảnh Việt Nam trong giai đoạn hội nhập. Khi Charlie Nguyễn thực hiện bộ phim năm 2007, điện ảnh Việt vẫn chưa có nhiều kinh nghiệm với những dự án hành động quy mô lớn. Đoàn phim phải đối mặt với không ít khó khăn về nhân lực, kinh nghiệm và điều kiện sản xuất. Nhiều năm sau, nhìn lại hành trình ấy, đạo diễn Charlie Nguyễn vẫn thừa nhận: "Đến giờ tôi vẫn không hiểu vì sao chúng tôi có thể làm được bộ phim đó." Nhưng chính từ sự liều lĩnh ấy đã ra đời một tác phẩm góp phần mở ra những khả năng mới cho dòng phim hành động Việt Nam.

Tinh thần dám thử cũng hiện diện trong Lưới trời của đạo diễn Phi Tiến Sơn. Ra đời vào đầu những năm 2000, bộ phim gây chú ý khi trực diện đề tài tham nhũng ở quy mô hệ thống - một chủ đề không dễ được đưa lên màn ảnh thời điểm đó.

Để thực hiện đại cảnh tòa án ở cao trào phim, đoàn làm phim đã huy động hơn 500 diễn viên quần chúng, hàng trăm cảnh sát và hàng trăm người mặc áo tù. Tất cả được thực hiện trong điều kiện kỹ thuật còn hạn chế của thời phim nhựa, khi mỗi cú bấm máy đều mang theo áp lực rất lớn. Chính sự nghiêm túc ấy đã góp phần tạo nên sức nặng cho một trong những bộ phim chính luận đáng chú ý của điện ảnh Việt thời kỳ Đổi mới.

Nhìn lại các tác phẩm được lựa chọn cho chương trình Diện mạo điện ảnh Việt Nam 40 năm thời kỳ Đổi mới, người ta dễ nhận ra sự khác biệt về đề tài và phong cách. Nhưng phía sau những khác biệt ấy là một điểm chung: tất cả đều được tạo nên bởi những người làm nghề trong hoàn cảnh không hề thuận lợi.

Nhìn từ hôm nay, điều đáng quý nhất ở những bộ phim ấy có lẽ không nằm ở quy mô sản xuất hay những con số doanh thu. Điều còn lại sau nhiều thập niên chính là tinh thần làm nghề của một thế hệ nghệ sĩ luôn tin rằng điện ảnh phải phản ánh đời sống, phải dám tìm tòi những cách kể mới và phải đi đến tận cùng với lựa chọn nghệ thuật của mình. Chính tinh thần ấy đã giúp nhiều tác phẩm của thời kỳ Đổi mới vẫn còn được nhắc đến khi nhìn lại chặng đường phát triển của điện ảnh Việt Nam.

Khi DANAFF IV diễn ra và những bộ phim ấy trở lại màn ảnh, khán giả sẽ không chỉ gặp lại những tác phẩm quen thuộc của điện ảnh Việt. Trong từng khuôn hình còn có dấu vết của một thời làm nghề đặc biệt, khi nhiều nghệ sĩ bước vào điện ảnh với rất ít điều kiện vật chất nhưng luôn mang theo khát vọng sáng tạo và tình yêu nghề. Sau 40 năm Đổi mới, có lẽ đó mới là điều còn lại bền bỉ nhất: tinh thần dấn thân và sự tận tụy với điện ảnh của một thế hệ nghệ sĩ.