DANAFF IV: Những bộ phim từng đi trước thời đại trở thành một phần lịch sử điện ảnh Việt Nam

Với chương trình Diện mạo điện ảnh Việt Nam 40 năm thời kỳ Đổi mới, DANAFF IV không chỉ mang đến cơ hội gặp lại những tác phẩm từng tạo dấu ấn trên màn ảnh.

17 bộ phim được lựa chọn còn gợi mở một câu chuyện thú vị hơn: nhiều tác phẩm từng được xem là khác biệt, táo bạo so với chuẩn mực đương thời, nay đã trở thành những cột mốc quan trọng trong hành trình phát triển của điện ảnh Việt Nam.

Nhìn lại những bộ phim ấy cũng là nhìn lại cách điện ảnh Việt từng bước mở rộng biên độ phản ánh hiện thực xã hội, từ những biến động của thời kỳ kinh tế thị trường đến những góc khuất đời sống cá nhân, từ câu chuyện quyền lực, tham nhũng đến những khát vọng rất đời thường của con người.

Khi những biến động xã hội bước lên màn ảnh

Một trong những tác phẩm tiêu biểu cho tinh thần ấy là Tướng về hưu của NSND Nguyễn Khắc Lợi. Chuyển thể từ truyện ngắn cùng tên của Nguyễn Huy Thiệp, bộ phim kể về một vị tướng trở về đời sống gia đình sau chiến tranh nhưng dần nhận ra mình trở nên lạc lõng giữa những đổi thay của xã hội. Đằng sau câu chuyện của một cá nhân là bức tranh rộng hơn về giai đoạn đất nước bước vào cơ chế thị trường, khi những hệ giá trị quen thuộc bắt đầu dịch chuyển và các xung đột xã hội mới dần hiện hữu.

Ở thời điểm ra mắt, việc đưa những va đập của đời sống thời kỳ chuyển đổi lên màn ảnh là một lựa chọn không dễ dàng. Từ khoảng cách thế hệ, sự thay đổi trong cách nhìn về tiền bạc, danh dự đến cảm giác lạc lõng của con người trước những biến chuyển quá nhanh của xã hội, Tướng về hưu đã chạm tới những vấn đề còn rất mới mẻ lúc bấy giờ.

Không ít vấn đề được Tướng về hưu đặt ra từ đầu thập niên 1990 sau này đã hiện rõ hơn trong đời sống xã hội. Nhìn lại tác phẩm, NSND Nguyễn Khắc Lợi từng cho biết điều ông tâm đắc nhất ở Tướng về hưu là khả năng dự báo của nó, khi bộ phim chạm tới những xung đột xã hội "sẽ ngày càng rõ nét về sau".

Chính điều đó giúp Tướng về hưu không chỉ được nhớ đến như một bộ phim chuyển thể thành công mà còn như một dấu mốc cho thấy điện ảnh Việt bắt đầu đối diện trực diện hơn với những chuyển động của đời sống đương đại.

Những vùng đề tài mới được mở ra

Ra mắt năm 2003, Lưới trời của đạo diễn Phi Tiến Sơn là một trong số ít phim chính luận đi thẳng vào đề tài tham nhũng ở quy mô hệ thống. Theo chia sẻ của đạo diễn, ở thời điểm đó không chỉ điện ảnh mà cả văn học và báo chí cũng hiếm khi tiếp cận sâu những vấn đề như tham nhũng, nếu có, thường chỉ dừng ở phạm vi nhỏ. Chính vì vậy, một kịch bản đặt vấn đề ở tầm rộng hơn đã tạo nên sự khác biệt.

Nhân vật trung tâm Tư Lê không được xây dựng như một phản diện đơn tuyến mà là một con người bị cuốn vào vòng xoáy quyền lực và lợi ích, nhận thức được sai lầm nhưng khó tìm lối thoát. Cách tiếp cận ấy giúp bộ phim vượt ra khỏi khuôn khổ quen thuộc của dòng phim chính luận để chạm đến những câu hỏi rộng hơn về con người và hoàn cảnh.

Dù không có nhiều cơ hội tiếp cận khán giả khi ra mắt, Lưới trời vẫn được giới chuyên môn ghi nhận với hàng loạt giải thưởng như Cánh diều vàng năm 2002, Bông sen Bạc và giải Biên kịch xuất sắc tại Liên hoan phim Việt Nam lần thứ 14, cùng giải Nữ diễn viên chính xuất sắc tại Mai Vàng 2003.

Nhìn lại chặng đường ấy, đạo diễn Phi Tiến Sơn cho rằng: “Phim chính luận luôn đòi hỏi nhiều hơn ở người làm nghề, không chỉ là tay nghề mà còn là bản lĩnh theo đuổi đến cùng một câu chuyện”. Có lẽ chính bản lĩnh ấy đã giúp những tác phẩm như Lưới trời vượt qua giới hạn của thời điểm ra đời để tồn tại cùng thời gian.

Từ những thân phận đời thường đến quyền được sống thật

Không chỉ các đề tài xã hội lớn tạo nên dấu ấn. Nhiều bộ phim còn mở rộng giới hạn biểu đạt bằng cách đi sâu vào đời sống riêng tư của con người, những điều trước đó ít được phản ánh một cách trực diện trên màn ảnh.

Thung lũng hoang vắng của NSND Phạm Nhuệ Giang là một ví dụ. Bộ phim không đi theo lối mòn quen thuộc của dòng phim về giáo dục mà tập trung vào đời sống phía sau bục giảng, nơi những giáo viên vùng cao phải đối mặt với cơm áo gạo tiền, những thiếu thốn vật chất và cả nhu cầu tình cảm rất đời thường.

Điều khiến tác phẩm trở nên đáng nhớ là cách đạo diễn nhìn nhân vật nữ như những con người bằng xương bằng thịt thay vì những hình mẫu lý tưởng hóa. Giữa khung cảnh vùng cao Tả Giàng Phình, cô giáo Giao hiện lên không chỉ với vai trò người gieo chữ mà còn là một phụ nữ trẻ mang những khát vọng yêu thương rất đỗi tự nhiên. Những đêm hò hẹn bên dòng suối cùng chàng kỹ sư địa chất đã tạo nên một hình ảnh khá mới mẻ đối với điện ảnh Việt đầu những năm 2000. Chính cách nhìn đầy cảm thông ấy giúp bộ phim giải bớt chiếc “gông” về sự cao quý thường được áp đặt lên nghề giáo, để nhân vật được sống như một con người với cảm xúc và bản năng riêng.

20 năm sau, những chi tiết từng được xem là mạnh dạn ấy lại trở thành minh chứng cho nỗ lực làm mới tư duy điện ảnh của một thế hệ đạo diễn không muốn dừng lại ở những khuôn mẫu an toàn.

Từ “khó xem” đến dấu mốc của điện ảnh độc lập

Nếu như các tác phẩm đầu thời kỳ Đổi mới chủ yếu mở rộng biên độ phản ánh hiện thực xã hội, thì đến thập niên 2010, những tìm tòi mới bắt đầu xuất hiện mạnh mẽ hơn trong ngôn ngữ điện ảnh.

Bi, Đừng Sợ! của đạo diễn Phan Đăng Di là trường hợp tiêu biểu. Khi ra mắt năm 2011, bộ phim gây chú ý bởi cách kể chuyện khác biệt, không đi theo lối tự sự tuyến tính và cũng không giải thích mọi thứ cho khán giả. Bộ phim quan sát đời sống gia đình bằng nhịp điệu chậm, giàu tính gợi mở và buộc người xem phải tham gia vào quá trình diễn giải.

Chính điều đó khiến tác phẩm từng bị xem là “khó xem”, thậm chí tạo nên nhiều luồng ý kiến trái chiều. Trong khi một bộ phận khán giả trong nước bỡ ngỡ trước lối kể chuyện tiết chế và giàu tính ẩn dụ, bộ phim lại được ghi nhận tại nhiều liên hoan phim quốc tế, trong đó có hạng mục Tuần Phê bình Quốc tế tại Liên hoan phim Cannes. Từ một tác phẩm từng tạo nên nhiều tranh luận về cách tiếp cận điện ảnh, Bi, Đừng Sợ! dần được nhìn nhận như một dấu mốc quan trọng của điện ảnh độc lập Việt Nam, đánh dấu sự xuất hiện rõ nét hơn của những tiếng nói tác giả trên màn bạc.

Nhìn lại hành trình 40 năm điện ảnh Đổi mới, đạo diễn Phan Đăng Di nhận định: “Những tác phẩm của các thế hệ trước cho thấy một tinh thần làm nghề rất rõ: không né tránh hiện thực, sẵn sàng đi vào những vấn đề lớn với sự nghiêm túc và trách nhiệm. Điện ảnh khi đó không chỉ là kể chuyện, mà còn là cách xã hội tự nhìn lại mình”.

Đó cũng là sợi dây nối liền những bộ phim từng mở ra các cách nhìn mới của nhiều thế hệ khác nhau.

Giá trị của tinh thần tiên phong

Điểm chung của nhiều tác phẩm xuất hiện trong chương trình Diện mạo điện ảnh Việt Nam 40 năm thời kỳ Đổi mới không nằm ở doanh thu hay mức độ nổi tiếng khi ra mắt. Mỗi bộ phim theo một cách khác nhau đã góp phần mở rộng giới hạn biểu đạt của điện ảnh Việt, từ việc phản ánh những biến động xã hội, đi vào các đề tài nhạy cảm cho đến thử nghiệm những cách kể chuyện mới.

Từ những biến động của kinh tế thị trường trong Tướng về hưu, câu chuyện tham nhũng trong Lưới trời, những khát vọng đời thường của người phụ nữ trong Thung lũng hoang vắng đến ngôn ngữ điện ảnh giàu tính thể nghiệm của Bi, Đừng Sợ!, các tác phẩm ấy đều phản ánh một nỗ lực chung: đưa điện ảnh đến gần hơn với sự thật của đời sống và những chuyển động của con người trong từng thời kỳ.

NSND Phạm Nhuệ Giang - đạo diễn phim Thung lũng hoang vắng, từng chia sẻ rằng: “Điện ảnh không chỉ là giải trí, mà phải là những trải nghiệm khiến người xem phải trăn trở và suy ngẫm sau khi rời rạp”.

Nhìn từ hôm nay, giá trị lớn nhất mà những bộ phim ấy để lại có lẽ không chỉ nằm ở các giải thưởng hay dấu mốc nghề nghiệp. Điều đáng quý hơn là việc chúng đã góp phần mở rộng những giới hạn từng tồn tại của màn bạc Việt Nam, mở đường cho các thế hệ làm phim sau mạnh dạn hơn trong cách nhìn hiện thực và cách kể câu chuyện của thời đại mình.

Và cũng bởi vậy, sau nhiều năm, những tác phẩm từng được xem là khác biệt so với chuẩn mực đương thời không còn đứng riêng lẻ như những hiện tượng của một giai đoạn. Chúng đã trở thành một phần của lịch sử điện ảnh Việt Nam, như những dấu mốc đánh dấu hành trình trưởng thành của nền điện ảnh trong suốt 40 năm Đổi mới.