Để tiếng nói của trẻ em được cất lên trong sáng tạo

Trong đời sống xuất bản, trẻ em thường được nhắc đến với tư cách độc giả. Thế nhưng, khi được trao cơ hội và sự tin tưởng, các em hoàn toàn có thể trở thành những người kể chuyện, những họa sĩ minh họa, những tác giả của chính những cuốn sách dành cho thiếu nhi.

Điều này phần nào được gợi mở tại tọa đàm Trẻ em liệu có thể viết nên một thế giới khác? diễn ra mới đây trong khuôn khổ Lễ hội sách tranh thiếu nhi Việt Nam đang diễn ra tại TP.HCM.

Khi trẻ em trở thành tác giả

Hiện nay, sự xuất hiện của các tác giả thiếu nhi với những tác phẩm do chính các em viết, vẽ và kể chuyện đang cho thấy trẻ em không chỉ là độc giả của sách thiếu nhi, mà còn có thể trở thành những chủ thể sáng tạo thực thụ. Hành trình sáng tạo của 2 tác giả nhí Thuần Nhiên và Lê Sinh Hùng là những ví dụ sinh động cho khả năng này.

Cả Thuần Nhiên và Lê Sinh Hùng đều từng tham gia bộ sách tranh song ngữ Covid trong mắt trẻ thơ (NXB Phụ nữ Việt Nam), tác phẩm từng lọt Top 8 "Vòng Chung kết - chấm điểm" của Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn năm 2022 do báo Thể thao và Văn hóa (TTXVN) tổ chức. Riêng Lê Sinh Hùng sau đó tiếp tục ghi dấu ấn với tập tranh truyện Thư viện kỳ bí, đoạt Giải Khát vọng Dế Mèn năm 2024.

Nhìn lại hành trình sáng tạo của mình, tác giả nhí Thuần Nhiên cho biết cơ duyên đến với sách bắt đầu từ năm 9 tuổi, khi em tham gia minh họa và chuyển ngữ sang tiếng Anh cuốn Chuyện gì sẽ xảy ra khi rái cá vào thành phố? trong bộ sách Covid trong mắt trẻ thơ. Những năm sau đó, em tiếp tục sáng tác và minh họa Những câu chuyện ngộ nghĩnh, đồng thời viết lời cho cuốn Con quỷ hút mây.

Điều đáng chú ý, với Thuần Nhiên, việc làm sách không chỉ là hoạt động sáng tạo. Mỗi tác phẩm đều để lại những trải nghiệm và bài học riêng. Nếu Con quỷ hút mây giúp em cảm nhận sâu hơn về tình bạn và tinh thần đoàn kết thì Những câu chuyện ngộ nghĩnh lại gửi gắm những bài học giản dị trong cuộc sống bằng sự hóm hỉnh, dí dỏm của các nhân vật. Còn Chuyện gì sẽ xảy ra khi rái cá vào thành phố? giúp em hiểu thêm về khả năng thích ứng trước biến cố cũng như tình yêu thương đối với các loài vật.

Còn với Lê Sinh Hùng, niềm yêu thích sáng tác không đến từ một khoảnh khắc bất chợt mà được nuôi dưỡng từ rất sớm bởi môi trường đọc sách và những người luôn tin tưởng vào khả năng của em.

Tác giả nhí cho biết nền tảng quan trọng nhất đến từ mẹ, người đã giúp em hình thành tình yêu với sách, đồng thời tạo điều kiện để em tham gia nhiều dự án sáng tác cùng các bạn nhỏ khác tại "Ô cửa sách" (không gian đọc sách và sáng tạo dành cho thiếu nhi do mẹ của Hùng - chị Vũ Thị Thanh Tâm sáng lập và vận hành tại Đà Lạt).

Bên cạnh đó, sự đồng hành của các cô giáo khác tại Ô cửa sách cũng đã hỗ trợ em rèn luyện kỹ năng hội họa và quan trọng hơn là giúp em tự tin với nét vẽ của chính mình. Nguồn cảm hứng cho nhiều câu chuyện của Hùng còn đến từ cô em gái Nhã Uyên với tính cách năng động, vui vẻ và giàu trí tưởng tượng.

Trong những năm qua, Hùng tham gia nhiều công đoạn khác nhau của hành trình làm sách, từ viết, vẽ, dịch thuật đến quảng bá tác phẩm. Những dấu mốc đầu tiên là hai cuốn sách Ngài Lu và Chiếc bóng mùa Đông thuộc bộ Covid trong mắt trẻ thơ. Với Ngài Lu, em đóng góp ý tưởng để phát triển thành tác phẩm hoàn chỉnh và tham gia chuyển ngữ sang tiếng Anh. Còn với Chiếc bóng mùa Đông, em vừa đảm nhiệm phần minh họa vừa trực tiếp dịch sách.

Đến năm 2024, tác phẩm Thư viện kỳ bí trong dự án Khi trẻ là tác giả trở thành tác phẩm được nhiều độc giả biết đến nhất của em. Cuốn sách không chỉ nhận giải Khát vọng Dế Mèn năm 2024, mà còn được lựa chọn giới thiệu trong danh mục 100 sách tranh Việt Nam để yêu và nhớ của Lễ hội sách tranh thiếu nhi Việt Nam lần thứ nhất.

Từ chính trải nghiệm của mình, Hùng cho rằng không phải bạn nhỏ nào cũng may mắn có được cơ hội sáng tác. Theo em, nhiều bạn nhỏ sở hữu trí tưởng tượng phong phú không kém, thậm chí còn vượt trội hơn, nhưng điều các bạn thiếu không phải là năng lực sáng tạo, mà là cơ hội được thể hiện bản thân. Bởi vậy, điều trẻ em cần không chỉ là một trí tưởng tượng bay bổng hoặc một nền tảng tốt, mà còn cần có những người thực sự tin rằng ý tưởng của các em có thể tồn tại độc lập và xứng đáng được công nhận.

Theo Hùng, lý do tiếng nói của trẻ em cần được lắng nghe xuất phát từ chính cách các em nhìn nhận thế giới. Em dẫn chứng bằng một quan sát thú vị: Một hình tròn, với người lớn có thể đơn giản là chữ O, nhưng với trẻ em lại có thể là bánh xe, mặt trời, quả trứng hoặc vô vàn hình ảnh khác. Không phải người lớn không nhìn thấy những liên tưởng này, nhưng theo thời gian, cách quan sát thường dần đi theo những khuôn mẫu quen thuộc. Trong khi đó, trẻ em vẫn giữ được khả năng nhìn sự vật bằng những liên tưởng tự nhiên và giàu tưởng tượng.

Tác giả nhí này cũng cho rằng văn chương của trẻ em không chỉ dành cho trẻ em. Theo em, người lớn đôi khi có thể học cách trở thành một con người tốt hơn từ góc nhìn của trẻ nhỏ.

Bởi cách diễn đạt của trẻ em thường chưa bị chi phối bởi những định kiến tích tụ theo thời gian, nên các em có khả năng bộc lộ những điều mình nhìn thấy và cảm nhận một cách chân thật nhất. Việc lắng nghe tiếng nói của trẻ em vì thế không chỉ giúp thấu hiểu các em hơn mà còn mở ra cơ hội để người lớn nhìn lại và phát triển những ý tưởng của mình theo những hướng tích cực hơn.

Dù thừa nhận trí tưởng tượng của trẻ em không thể ngay lập tức làm thay đổi thế giới, Hùng tin rằng chính những ý tưởng được nuôi dưỡng từ hôm nay có thể trở thành nền tảng cho một môi trường sáng tạo tốt hơn, một nền văn học phong phú hơn trong tương lai.

Và theo em, để những hạt mầm này có cơ hội lớn lên, điều quan trọng là trẻ em cần được sống trong một môi trường đủ tin tưởng và nâng đỡ. Bản thân em và các bạn nhỏ khác tại Ô cửa sách có được sự tự tin để sáng tác, viết và vẽ nên những thế giới của riêng mình cũng nhờ sự đồng hành, che chở và khích lệ từ những người lớn luôn tin vào khả năng của trẻ em.

Thúc đẩy trao quyền sáng tạo cho trẻ em

Từ góc độ nghiên cứu và phát triển sách thiếu nhi, chị Nguyễn Hữu Quỳnh Hương (Giám đốc Lễ hội sách tranh thiếu nhi Việt Nam) cho rằng, câu chuyện trao quyền cho trẻ em sáng tác không phải là xu hướng cá biệt.

Qua quá trình tìm hiểu mô hình xuất bản thiếu nhi tại nhiều quốc gia như Thái Lan, Indonesia hoặc Hàn Quốc, chị nhận thấy ở hầu như mỗi nước đều có những tổ chức hoặc đơn vị xuất bản kiên trì đầu tư cho các tác phẩm do trẻ em sáng tác.

Thực tế cho thấy nhiều mô hình như vậy đã chứng minh được tính khả thi. Chị dẫn trường hợp một đơn vị xuất bản tại Indonesia chuyên phát triển các tác phẩm do trẻ em sáng tác. Không chỉ duy trì được hoạt động xuất bản, nhiều đầu sách của các em còn được dịch sang các ngôn ngữ khác và tiếp cận độc giả quốc tế.

Tuy nhiên, dù ở quốc gia nào, hành trình này cũng thường đối mặt với nhiều khó khăn: Liệu độc giả có sẵn sàng đón nhận những cuốn sách do trẻ em viết; liệu những người làm xuất bản có đủ niềm tin và sự kiên trì để đồng hành với các tác giả nhỏ tuổi; và làm thế nào để chính các em cảm thấy mình thực sự được trao quyền sáng tạo, từ đó tiếp tục theo đuổi hành trình này một cách bền vững.

Trong đó, một rào cản phổ biến nhất vẫn là tâm lý hoài nghi đối với năng lực sáng tạo của trẻ em. Không ít người vẫn cho rằng các tác giả nhỏ tuổi còn quá non nớt để tạo ra những tác phẩm có giá trị hoặc có khả năng chinh phục thị trường.

Chính vì vậy, trong quá trình tham gia các hoạt động chuyên môn của Lễ hội sách tranh thiếu nhi Việt Nam, chị Hương luôn quan tâm đến việc tạo thêm không gian để những sáng tác của trẻ em được hiện diện và được nhìn nhận như một phần của đời sống sách tranh đương đại.

Theo chuyên gia này, nếu khi nhìn lại lịch sử phát triển của sách tranh, người ta chỉ tập trung vào những tác phẩm do người lớn sáng tác cho trẻ em thì vô hình trung sẽ bỏ sót một tiếng nói quan trọng, đó là tiếng nói của trẻ em.

Từ góc nhìn này, Giám đốc Lễ hội sách tranh thiếu nhi Việt Nam cho rằng, điều cần thiết hiện nay không chỉ là tạo thêm cơ hội xuất bản cho trẻ em mà còn là xây dựng niềm tin xã hội đối với những sáng tác của các em. Sự đồng hành của các đơn vị xuất bản, những người làm sách, phụ huynh và độc giả sẽ góp phần tạo nên một môi trường sáng tạo bền vững hơn, nơi trẻ em có thể tự tin thể hiện tiếng nói của mình.

Lưu giữ "dấu vết" của tuổi thơ

Với chị Vũ Thị Thanh Tâm, người sáng lập không gian đọc sách và sáng tạo dành cho thiếu nhi Ô cửa sách, hành trình đồng hành cùng các tác giả nhỏ tuổi cũng là hành trình đi tìm cơ hội để tiếng nói của trẻ em được xuất hiện trên những trang sách một cách trọn vẹn.

Chị cho biết sau khi bộ sách Covid trong mắt trẻ thơ được xuất bản năm 2022 và các tác giả nhí lọt Top 8 Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn, nhiều em trở nên tự tin hơn và tiếp tục sáng tác những tác phẩm mới. Tuy nhiên, việc đưa những bản thảo này đến với bạn đọc lại không hề dễ dàng.

Trong nhiều năm, chị gửi bản thảo của các em đến nhiều đơn vị xuất bản khác nhau nhưng chưa tìm được sự đồng hành phù hợp. Trong khi đó, các tác giả nhỏ tuổi vẫn tiếp tục viết, vẽ và hoàn thiện những câu chuyện của riêng mình.

Xuất phát từ thực tế này, cuối năm 2024, Công ty Ô cửa sách được thành lập, tiếp nối hành trình mà không gian sáng tạo cùng tên đã theo đuổi trước đó, với mong muốn tạo thêm cơ hội để các tác phẩm của trẻ em được xuất bản. Trên hành trình này, chị và các cộng sự cũng liên tục tiếp nhận những góp ý về chất lượng nội dung, hình thức thể hiện và tính thẩm mỹ của sách để hoàn thiện các ấn phẩm tốt hơn.

Tuy nhiên, theo chị Thanh Tâm, lý do lớn nhất khiến chị luôn kiên trì với việc xuất bản sách của trẻ em lại không hoàn toàn nằm ở câu chuyện thị trường hay số lượng đầu sách được phát hành.

"Tuổi thơ của các con chỉ có một lần thôi" - chị bày tỏ. Theo nhà sáng lập Ô cửa sách, trẻ em thay đổi rất nhanh, đặc biệt trong những giai đoạn chuyển tiếp về tâm lý và khả năng sáng tạo. Có những em chỉ sau một thời gian ngắn đã thay đổi hoàn toàn cách vẽ, cách kể chuyện và cách nhìn thế giới. Những nét vẽ hồn nhiên của trẻ nhỏ, những cách biểu đạt còn vụng về nhưng đầy cảm xúc ở một độ tuổi nhất định có thể biến mất rất nhanh khi đứa trẻ lớn lên.

Quan sát quá trình trưởng thành của các tác giả nhí, chị nhận ra rằng mỗi giai đoạn phát triển đều mang một vẻ đẹp riêng. Có những thời điểm đứa trẻ chuyển từ cách vẽ của tuổi thơ sang một ngôn ngữ tạo hình khác, khiến ngay cả những người đồng hành lâu năm cũng cần thời gian để thích nghi. Sự hồn nhiên từng hiện diện trong tranh vẽ dần nhường chỗ cho những cách biểu đạt mới phù hợp hơn với lứa tuổi.

Theo chị, đó là quy luật tự nhiên của sự trưởng thành và điều quan trọng là tiếp tục đồng hành để các em phát triển. Nhưng cũng chính vì thế, những tác phẩm được sáng tác ở từng thời điểm càng cần được lưu giữ.

Với chị Thanh Tâm, mỗi bản thảo của trẻ em không chỉ là một cuốn sách tranh, mà còn là "dấu vết" của một giai đoạn tuổi thơ không thể trở lại. Nếu không được hoàn thành và lưu giữ đúng lúc, những suy nghĩ, cảm xúc, trí tưởng tượng và cách nhìn thế giới rất riêng của đứa trẻ ở độ tuổi nhất định sẽ dần biến mất theo quá trình trưởng thành.

Bởi vậy, theo chị, việc tạo cơ hội để trẻ em xuất bản tác phẩm của mình không chỉ là trao cho các em quyền được sáng tạo, mà còn là cách lưu giữ những tiếng nói tuổi thơ chân thực nhất trước khi chúng lớn lên.